Shloka 1
Adhyāya 140: Rātriyuddhe Droṇa-prāpti-prayatnaḥ
Night engagement and the attempt to reach Droṇa
इस प्रकार श्रीमह्माभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें भीमसेनयुद्धाविषयक एक सौ सैंतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १३७ ॥। ऑपन- मा छा ्ः॑डि् - किसी-किसी प्रतिमें शत्रुंजय और शत्रुसह--इन दो नामोंके स्थानमें क्रमश: 'दृढसन्ध और “जरासन्ध” नाम मिलते हैं। अष्टात्रिशदधिकशततमो< ध्याय: भीमसेन और कर्णका भयंकर युद्ध धृतराष्ट्र रवाच महानपनय: सूत ममैवात्र विशेषत:ः । स इदानीमनुप्राप्तो मन्ये संजय शोचतः,धृतराष्ट्र बोले--सूत संजय! इसमें विशेषतः मेरा ही अन्याय है--यह मैं स्वीकार करता हूँ। इस समय शोकमें डूबे हुए मुझको मेरे उसी अन्यायका फल प्राप्त हुआ है
sañjaya uvāca | iti śrīmahābhārate droṇaparvaṇi antargate jayadrathavadhaparvaṇi bhīmasenayuddhaviṣayakaḥ ekasaptatriṃśadadhikaśatatamo 'dhyāyaḥ samāptaḥ || 137 || (pāṭhāntara: kecit pratīṣu śatruñjaya-śatrusaha-nāmnoḥ sthāne krameṇa dṛḍhasandha-jarāsandha-nāmnī labhyete) || aṣṭātriṃśadadhikaśatatamo 'dhyāyaḥ—bhīmasena-karṇayoḥ bhayaṅkara-yuddham || dhṛtarāṣṭra uvāca | mahān aparādhaḥ sūta mamaivātra viśeṣataḥ | sa idānīm anuprāpto manye sañjaya śocataḥ ||
قال سنجيا: هكذا، في المهابهارتا، ضمن دروṇa بارفا—وخاصة في القسم المتعلّق بقتل جايادراثا—يُختَتم الفصل السابع والثلاثون بعد المئة، المتعلّق بقتال بهيماسينا. (وفي بعض المخطوطات تُذكر الاسمان شاتروñجايا وشاتروسها بدلًا منهما على الترتيب: دِرِدهاسندها وجاراسندها.) قال دِهرتاراشترا: «يا سوتا سنجيا، إن الظلم الأكبر في هذا الأمر—وخاصة—هو ظلمي أنا؛ أقرّ بذلك. والآن، وأنا غارق في الحزن، أرى أن عاقبة ذلك الجور قد بلغتني».
संजय उवाच
Educational Q&A
Dhṛtarāṣṭra recognizes moral accountability: his partiality and injustice have ripened into suffering. The verse frames grief not as random misfortune but as the ethical consequence of prior choices, emphasizing personal responsibility within dharma.
A colophon closes the previous chapter (137) about Bhīma’s fighting within the Jayadratha-slaying sequence of Droṇa Parva, then announces the next chapter’s theme—Bhīma and Karṇa’s fierce battle. Dhṛtarāṣṭra begins speaking, confessing that the fault is chiefly his and that its result has now come upon him.