भीष्मपर्व — अध्याय ९६: सौभद्रस्य आक्रमणम्, अलम्बुसस्य प्रतिविधानम्
Abhimanyu’s assault; Alambusa’s counter-engagement
राजन! वे समरांगणमें एक-दूसरेको ललकारते हुए जूझ रहे थे। उस समय उस भीषण संघर्षमे सहसा बड़े जोरकी धूल उठी, जो हाथी, घोड़े और पैदलोंके पैरों तथा रथके पहियोंके धक्केसे उठायी गयी थी ।।
sañjaya uvāca |
rājan! te samarāṅgaṇe anyonyam āhvayantaḥ yuyudhānaḥ | tasmin bhīṣaṇe saṅgrāme sahasā mahāvegaṃ rajaḥ samutthitam, yad gaja-aśva-pādāta-pādaiḥ ratha-cakra-pratighātaiś ca utthāpitam ||
dhūmrāruṇaṃ rajas tīvraṃ raṇabhūmiṃ samāvṛṇot | naiva sve na pare rājan samajānān parasparam ||
قال سانجيا: أيها الملك، بينما كان المحاربون يتنادون بالتحدي ويتصارعون في الميدان، ارتفعت في ذلك الصدام المروّع سحابة غبارٍ عنيفةٌ بغتةً—أثارَتها وطأةُ أقدام الفيلة والخيل والمشاة، وصدماتُ عجلات المركبات. ذلك الغبار الكثيف، الدخانيُّ المحمَرّ، غطّى ساحة القتال كلّها؛ وفيه، أيها الملك، لم يعد أيُّ فريقٍ يميّز رجاله من رجال العدوّ.
संजय उवाच
The verse highlights how the chaos of war obscures discernment: when the battlefield is veiled in dust, even basic recognition fails, symbolizing the ethical and cognitive blindness that violence can produce.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that, amid mutual challenges and close combat, a dense smoky-reddish dust cloud rises from the trampling of elephants, horses, infantry, and chariot wheels, covering the field so that fighters cannot distinguish friend from foe.