Shloka 39
Adhyāya 92: Irāvanta-śoka, punaḥ-pravṛttiḥ saṅgrāmasya
Arjuna’s grief and the battle’s renewed intensity
एवमेष क्षयो वृत्त: पाण्डूनामपि भारत । क्रुद्धे शान्तनवे भीष्मे द्रोणे च रथसत्तमे,भारत! शान्तनुनन्दन भीष्म, रथियोंमें श्रेष्ठ द्रोणाचार्य, अश्वत्थामा, कृपाचार्य और कृतवर्मा--इनके कुपित होनेसे पाण्डव सैनिकोंका भी इस प्रकार यह संहार हुआ था। साथ ही पाण्डवोंके कुपित होनेसे आपके योद्धाओंका भी ऐसा ही विकट विनाश हुआ था
sañjaya uvāca | evameṣa kṣayo vṛttaḥ pāṇḍūnām api bhārata | kruddhe śāntanave bhīṣme droṇe ca rathasattame ||
قال سَنجايا: «يا بهاراتا، هكذا كان الهلاك الذي أصاب حتى أبناء باندو. حين استشاط بهيشما، ابن شانتانو، غضبًا، وحين غضب درونا—أعظم فرسان المركبات—كذلك، لقي جيش الباندافا مثل هذا الخراب.»
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores how anger (krodha) in powerful leaders amplifies collective ruin: when great warriors fight in wrath, the destruction spreads beyond one side, revealing the ethical cost of letting passion govern action in war.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that the Pāṇḍava forces too suffered severe losses, specifically when Bhīṣma and Droṇa fought in an enraged state, intensifying the slaughter on the battlefield.