Adhyaya 7
Chapter 7: Dvīpa–Varṣa–Meru-varṇana (Description of the Dvīpa, Varṣas, and Mount Meru)
Upa-parva: Bhūmi–Dvīpa–Varṣa–Parvata-varṇana (Cosmographic Description Episode)
Dhṛtarāṣṭra asks Sañjaya to expand upon the dvīpa’s extent and measurement as far as it is ‘seen’ in the hare-shaped (śaśa-lakṣaṇa) configuration, and to explain associated landmarks. Vaiśaṃpāyana reports Sañjaya’s response: six ‘ratna-parvatas’ are enumerated—Himavān, Hemakūṭa, Niṣadha, Nīla (vaiḍūrya-like), Śveta (silver-lustrous), and Śṛṅgavān—spanning eastward and bounded by seas. The discourse maps meridional placements (e.g., Mālyavān, Gandhamādana) and centers Meru as a golden axis with stated dimensions, around which celestial bodies circumambulate. It assigns adjacent regions (Bhadrāśva, Ketumāla, Jambūdvīpa, Uttara-Kuru) and describes divine and semi-divine presences (devas, gandharvas, apsarases, saptarṣis), Kubera’s association, and sacred locales (Kailāsa, Hiraṇyaśṛṅga, Bindusaras). The chapter further narrates Gaṅgā’s descent and distribution into seven renowned streams, and concludes by returning to the hare-shaped dvīpa visualization, naming Nāgadvīpa and Kaśyapadvīpa as ‘ears’ and identifying Malaya as a ‘head’ marker.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहते हैं—राजन्, युद्धभूमि से पहले मैं तुम्हें जम्बूद्वीप के उत्तर में स्थित पुण्य-प्रदेशों का वृत्तान्त सुनाता हूँ: उत्तरकुरु और भद्राश्ववर्ष, जहाँ सिद्धों का निवास है। → वर्णन गहन होता जाता है—नीलगिरि और मेरु के पार के लोक, सदा पुष्प-फल से लदे मधुफल वृक्ष, सुगन्धित पुष्प, रसवान फल; और वहाँ के जन जो चक्रवाक-युगल की भाँति परस्पर अनुरक्त, निरामय और नित्य प्रसन्न हैं। इसी सौम्यता के बीच भारुण्ड नामक तीक्ष्णतुंड, महाबल पक्षियों का उल्लेख आता है जो मृत देहों को दरी-गुहाओं में ले जाते हैं—स्वर्गीय शान्ति के भीतर मृत्यु का संकेत। → सुदर्शन नामक सनातन महाजम्बू-वृक्ष और माल्यवान् पर्वत-प्रदेश के साथ कथा एक विराट ब्रह्माण्डीय कर्म में उठती है—ब्रह्मलोक से च्युत साधुजन तीव्र तप करते हैं, भूत-रक्षा हेतु दिवाकर में प्रवेश करते हैं; और ‘षष्टि सहस्राणि षष्टिमेव शतानि च’ की गणना के साथ अरुण के अग्रभाग में सूर्य को परिवार्य चलने वाले तपस्वियों का अद्भुत दृश्य प्रकट होता है। → उन तपस्वियों का दीर्घ तप-चक्र बताया जाता है—आदित्य-ताप में ‘षष्टिं वर्षसहस्राणि षष्टिमेव शतानि च’ तपकर अंततः वे चन्द्रमण्डल में प्रवेश करते हैं; मानो लोक-व्यवस्था तप, त्याग और नियति के अनुशासन से चलती हो। → धृतराष्ट्र के लिए यह संकेत छोड़ दिया जाता है कि जैसे दिव्य लोकों में भी कर्म-चक्र और तप-नियम अटल हैं, वैसे ही कुरुक्षेत्र में भी नियति का पहिया रुकने वाला नहीं—आगे संजय का वर्णन और व्यापक होगा।
Shlokas
Verse 1
[दाक्षिणात्य अधिक पाठका ह श्लोक मिलाकर कुल ५६ ६ “लोक हैं।] न#फमशा रत (0) अमन न सप्तमो<ध्याय: उत्तर कुरु, भद्राश्चववर्ष तथा माल्यवानका वर्णन धृतराष्ट उवाच मेरोरथोत्तरं पार्श्व पूर्व चाचक्ष्वय संजय । निखिलेन महाबुद्धे माल्यवन्तं च पर्वतम्,धृतराष्ट्रने कहा--परमबुद्धिमान् संजय! तुम मेरुके उत्तर तथा पूर्वभागमें जो कुछ है, उसका पूर्ण रूपसे वर्णन करो। साथ ही माल्यवान् पर्वतके विषयमें भी जाननेयोग्य बातें बताओ
قال دِهْرِتَراشْتْرا: «يا سنجيا، أيها ذو العقل العظيم، صفْ لي وصفًا تامًّا ما يقع شمال جبل ميرو، وكذلك ناحيته الشرقية. وأخبرني أيضًا، على وجه الكمال، عن الجبل المسمّى مَالْيَفَان.»
Verse 2
संजय उवाच दक्षिणेन तु नीलस्य मेरो: पाश्वे तथोत्तरे । उत्तरा: कुरवो राजन् पुण्या: सिद्धनिषेविता:,संजयने कहा--राजन्! नीलगिरिसे दक्षिण तथा मेरुपर्वतके उत्तरभागमें पवित्र उत्तर कुरुवर्ष है, जहाँ सिद्ध पुरुष निवास करते हैं
قال سنجيا: «أيها الملك، إلى جنوب جبل نِيلا، وكذلك على السفح الشمالي لجبل ميرو، تقع الأرض المقدّسة المسماة أُتَّرَ-كُرُو، وهي إقليم طاهر يؤمه ويسكنه السِّدْهَة، أهل الكمال والإنجاز.»
Verse 3
तत्र वृक्षा मधुफला नित्यपुष्पफलोपगा: । पुष्पाणि च सुगन्धीनि रसवन्ति फलानि च,वहाँके वृक्ष सदा पुष्प और फलसे सम्पन्न होते हैं और उनके फल बड़े मधुर एवं स्वादिष्ट होते हैं। उस देशके सभी पुष्प सुगन्धित और फल सरस होते हैं
ويصف سنجيا أن في تلك الديار أشجارًا لا تخلو أبدًا من الزهر والثمر. ثمارها حلوة كالعسل، غنية بالنكهة، وأزهارها فواحة العبق—صورة لوفرة الطبيعة وبشائر السعد، على خلفية الحرب الوشيكة.
Verse 4
सर्वकामफलास्तत्र केचिद् वृक्षा जनाधिप । अपरे क्षीरिणो नाम वृक्षास्तत्र नराधिप,नरेश्वर! वहाँके कुछ वृक्ष ऐसे होते हैं, जो सम्पूर्ण मनोवांछित फलोंके दाता हैं। राजन! दूसरे क्षीरी नामवाले वृक्ष हैं, जो सदा षड्विध रसोंसे युक्त एवं अमृतके समान स्वादिष्ट दुग्ध बहाते रहते हैं। उनके फलोंमें इच्छानुसार वस्त्र और आभूषण भी प्रकट होते हैं
قال سنجيا: «يا سيّد الرجال، في تلك الديار أشجارٌ تمنح كلَّ ثمرٍ يُشتهى. وهناك أيضًا، يا حاكم الرجال، أشجارٌ تُدعى ‘كْشِيرِينَا’ تفيض لبنًا على الدوام—حلوًا كالرحيق، جامعًا للطعوم الستة—حتى إن من ثمارها تظهر الثياب والحُليّ بحسب ما يشاء المرء.»
Verse 5
ये क्षरन्ति सदा क्षीरं पड़सं चामृतोपमम् | वस्त्राणि च प्रसूयन्ते फलेष्वाभरणानि च,नरेश्वर! वहाँके कुछ वृक्ष ऐसे होते हैं, जो सम्पूर्ण मनोवांछित फलोंके दाता हैं। राजन! दूसरे क्षीरी नामवाले वृक्ष हैं, जो सदा षड्विध रसोंसे युक्त एवं अमृतके समान स्वादिष्ट दुग्ध बहाते रहते हैं। उनके फलोंमें इच्छानुसार वस्त्र और आभूषण भी प्रकट होते हैं
قال سنجيا: «يا سيد الناس، هناك أشجار تقطر اللبن على الدوام—مشتملة على المذاقات الستة وحلوة كالرحيق. ومن ثمارها تُستخرج الثياب، وتظهر الحُليّ أيضًا.»
Verse 6
इस प्रकार श्रीमह्या भारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत जम्बूखण्डविनिर्माणपर्वमें शूमि आदि परिमाणका विवरणविषयक छठा अध्याय पूरा हुआ,सर्वा मणिमयी भूमि: सूक्ष्मकाउ्चनवालुका । सर्वर्तुसुखसंस्पर्शा निष्पड़का च जनाधिप । पुष्करिण्य: शुभास्तत्र सुखस्पर्शा मनोरमा: जनेश्वर! वहाँकी सारी भूमि मणिमयी है। वहाँ जो सूक्ष्म बालूके कण हैं, वे सब सुवर्णमय हैं। उस भूमिपर कीचड़का कहीं नाम भी नहीं है। उसका स्पर्श सभी ऋतुओंमें सुखदायक होता है। वहाँके सुन्दर सरोवर अत्यन्त मनोरम होते हैं। उनका स्पर्श सुखद जान पड़ता है
قال سنجيا: «يا سيد الناس، إن الأرض هناك كلها من الجواهر؛ حتى حبيبات الرمل الدقيقة من ذهبٍ رقيق. ولا موضع فيه وحلٌ ولا طين. ولمسها مُنعِم في كل فصل. وبرك اللوتس المباركة هناك فاتنة؛ وماؤها لذيذ الملامسة.»
Verse 7
देवलोकच्युता: सर्वे जायन्ते तत्र मानवा: | शुक्लाभिजनसम्पन्ना: सर्वे सुप्रियदर्शना:,वहाँ देवलोकसे भूतलपर आये हुए समस्त पुण्यात्मा मनुष्य ही जन्म ग्रहण करते हैं। ये सभी उत्तम कुलसे सम्पन्न और देखनेमें अत्यन्त प्रिय होते हैं इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि जम्बूखण्डविनिर्माणपर्वणि माल्यवद्)र्णने सप्तमो<थध्याय:
قال سنجيا: «كل من هبط من عالم الآلهة يُولد هناك إنسانًا. موفورون بنسبٍ طاهرٍ نبيل، وكلهم بهيّو المنظر—نفوسٌ فاضلة ساقها استحقاقها من العوالم السماوية إلى أرض البشر.»
Verse 8
मिथुनानि च जायन्ते स्त्रियश्वाप्सरसोपमा: । तेषां ते क्षीरिणां क्षीरं पिबन्त्यमृतसंनिभम्,वहाँ स्त्री-पुरुषोंके जोड़े भी उत्पन्न होते हैं। स्त्रियाँ अप्सराओंके समान सुन्दरी होती हैं। उत्तरकुरुके निवासी क्षीरी वृक्षोंके अमृततुल्य दूध पीते हैं
قال سنجيا: «وفي تلك الأرض تُولد الأزواج من الرجال والنساء معًا؛ والنساء جميلات كالأبساراس. ويشرب السكان لبنًا شبيهًا بالأمريتة يفيض من الأشجار اللبنية هناك.»
Verse 9
मिथुनं जायते काले सम॑ तच्च प्रवर्धते । तुल्यरूपगुणोपेतं समवेषं तथैव च,वहाँ स्त्री-पुरुषोंके जोड़े एक ही साथ उत्पन्न होते और साथ-साथ बढ़ते हैं। उनके रूप, गुण और वेष सब एक-से होते हैं
قال سنجيا: «وفي أوانه تُولد أزواج الذكر والأنثى معًا وينموان معًا. تتساوى هيئتهم وخصالهم، وكذلك سمتهم ولباسهم الظاهر.»
Verse 10
एकैकमनुरक्तं च चक्रवाकसमं विभो । निरामयाश्च ते लोका नित्यं मुदितमानसा:,प्रभो! वे चकवा-चकवीके समान सदा एक-दूसरेके अनुकूल बने रहते हैं। उत्तरकुरुके लोग सदा नीरोग और प्रसन्नचित्त रहते हैं
قال سنجيا: «يا مولاي الجبّار! هناك يكون كلُّ امرئٍ مولعًا بصاحبه، كزوجِ طيورِ التشاكرافاكا، متعلّقين بعضُهم ببعضٍ على الدوام. وأهلُ تلك الديار سالمون من الأسقام، قلوبُهم فرِحةٌ أبدًا، يا سيّدي.»
Verse 11
दश वर्षसहस्त्राणि दश वर्षशतानि च । जीवन्ति ते महाराज न चान्योन्यं जहत्युत,महाराज! वे ग्यारह हजार वर्षोतक जीवित रहते हैं। एक-दूसरेका कभी त्याग नहीं करते
قال سنجيا: «يا أيها الملك العظيم، إنهم يحيون عشرةَ آلافِ سنةٍ، ثم يزيدون عليها ألفَ سنة؛ ومع ذلك لا يهجر بعضُهم بعضًا.»
Verse 12
भारुण्डा नाम शकुनास्तीक्षणतुण्डा महाबला: । तान् निर्हरन्तीह मृतान् दरीषु प्रक्षिपन्ति च,वहाँ भारुण्ड नामके महाबली पक्षी हैं, जिनकी चोंचें बड़ी तीखी होती हैं। वे वहाँके मरे हुए लोगों-की लाशें उठाकर ले जाते और कन्दराओंमें फेंक देते हैं
قال سنجيا: «وهنا طيور تُدعى بهاروندا، مخلوقاتٌ شديدةُ البأس، مناقيرُها حادّةٌ كالموسى. تحملُ الموتى وتلقي الجثثَ في شقوق الجبال ومغاورها.»
Verse 13
उत्तरा: कुरवो राजन् व्याख्यातास्ते समासतः । मेरो: पार्श्वमहं पूर्व वक्ष्याम्यथ यथातथम्,राजन! इस प्रकार मैंने आपसे थोड़ेमें उत्तरकुरु-वर्षका वर्णन किया। अब मैं मेरुके पूर्वभागमें स्थित भद्राश्ववर्षका यथावत् वर्णन करूँगा
قال سنجيا: «يا أيها الملك، لقد وصفتُ لك بإيجازٍ إقليمَ أُتَّرَكُرُو. والآن سأصفُ، على الترتيب وكما هو على الحقيقة، أرضَ بَهدراشْوَة الواقعةَ في الجانب الشرقي من جبل ميرو.»
Verse 14
तस्य मूर्धाभिषेकस्तु भद्रा श्वस्य विशाम्पते । भद्गसालवन यत्र कालाम्रश्न महाद्रुम:,प्रजानाथ! भद्राश्ववर्षक शिखरपर भद्रशाल नामका एक वन है एवं वहाँ कालाग्र नामक महान् वृक्ष भी है
قال سنجيا: «يا سيّدَ الناس، في أرضِ بَهدراشْوَة موضعٌ يُدعى مُوردهابهيشيكا. وهناك غابةٌ تُسمّى بَهدراشالا، وفيها تقوم شجرةٌ عظيمة تُدعى كالاغرا.»
Verse 15
कालाम्रस्तु महाराज नित्यपुष्पफल: शुभ: । ट्रुमश्चन योजनोत्सेध: सिद्धचारणसेवित:,महाराज! कालाम्रवृक्ष बहुत ही सुन्दर और एक योजन ऊँचा है। उसमें सदा फूल और फल लगे रहते हैं। सिद्ध और चारण पुरुष उसका सदा सेवन करते हैं
قال سنجيا: أيها الملك، هناك شجرة مقدّسة تُدعى كَالَامْرَا (kālāmra)، دائمة اليُمن، لا تنقطع عنها الأزهار والثمار في كل حين. وترتفع تلك الشجرة مقدار يوجنة واحدة، ويؤمّها على الدوام ويجلّها السِّدْهَةُ والشارَنَةُ—كائناتٌ تامّةُ الفضل والإنجاز.
Verse 16
तत्र ते पुरुषा: श्वेतास्तेजोयुक्ता महाबला: । स्त्रिय: कुमुदवर्णाश्च सुन्दर्य: प्रियदर्शना:,वहाँके पुरुष श्वेतवर्णके होते हैं। वे तेजस्वी और महान् बलवान् हुआ करते हैं। वहाँकी स्त्रियाँ कुमुद-पुष्पके समान गौरवर्णवाली, सुन्दरी तथा देखनेमें प्रिय होती हैं
قال سنجيا: هناك يكون الرجال بيضَ اللون، مشرقين بالقوة، ذوي بأسٍ عظيم. والنساء كذلك، بلونٍ كزهرة الكُمُدَة، جميلاتٍ حسناتِ المنظر، يسرّ النظر إليهن.
Verse 17
चन्द्रप्रभा श्वन्द्रवर्णा: पूर्णचन्द्रनिभानना: । चन्द्रशीतलगात्र्यश्न नृत्यगीतविशारदा:,उनकी अंगकान्ति एवं वर्ण चन्द्रमाके समान है। उनके मुख पूर्णचन्द्रके समान मनोहर होते हैं। उनका एक-एक अंग चन्द्ररश्मियोंके समान शीतल प्रतीत होता है। वे नृत्य और गीतकी कलामें कुशल होती हैं
قال سنجيا: إنهنّ يلمعن بضياءٍ قمريّ، بيضَ البشرة، ووجوههنّ بهيّة كالبدر التام. وتبدو أطرافهنّ باردة كأشعة القمر، وهنّ متقنات لفنون الرقص والغناء.
Verse 18
दश वर्षसहस्राणि तत्रायुर्भरतर्षभ । कालाम्ररसपीतास्ते नित्यं संस्थितयौवना:,भरतश्रेष्ठ! वहाँके लोगोंकी आयु दस हजार वर्षकी होती है। वे कालागम्रवृक्षका रस पीकर सदा जवान बने रहते हैं
قال سنجيا: يا ثورَ آلِ بهاراتا، إن أعمار أهل ذلك الموضع تبلغ عشرة آلاف سنة. وبشربهم رحيق شجرة كَالَامْرَا (Kālāmrā) يثبتون في الشباب ثبوتًا دائمًا.
Verse 19
दक्षिणेन तु नीलस्य निषधस्योत्तरेण तु । सुदर्शनो नाम महाज्जम्बूवृक्ष: सनातन:,नीलगिरिके दक्षिण और निषधके उत्तर सुदर्शन नामक एक विशाल जामुनका वृक्ष है, जो सदा स्थिर रहनेवाला है
قال سنجيا: إلى جنوب جبل نِيلَة وإلى شمال نِصَذَة تقوم شجرة جامبو (jambu) عظيمة هائلة تُدعى سُودَرْشَنَة، شجرةٌ عتيقة باقية منذ أزمنةٍ لا تُحصى.
Verse 20
सर्वकामफल: पुण्य: सिद्धचारणसेवित: । तस्य नाम्ना समाख्यातो जम्बूद्वीप: सनातन:,वह समस्त मनोवांछित फलोंको देनेवाला, पवित्र तथा सिद्धों और चारणोंका आश्रय है। उसीके नामपर यह सनातन प्रदेश जम्बूद्वीपके नामसे विख्यात है
إنها أرضٌ مقدّسة تمنح ثمار كلّ المقاصد المنشودة؛ يؤمّها الكُمَّلُ من السِّدْهَة وتؤانسها جموعُ الشُّعراء السماويين (التشارَنة). ومن اسمها ذاته اشتهرت هذه الناحية الأبدية باسم «جامبودفيبا» (Jambūdvīpa).
Verse 21
योजनानां सहस््नं च शतं च भरतर्षभ । उत्सेधो वृक्षराजस्य दिवस्पृड्मनुजेश्वर,भरतश्रेष्ठ! मनुजेश्वर! उस वृक्षराजकी ऊँचाई ग्यारह सौ योजन है। वह (ऊँचाई) स्वर्गलोकको स्पर्श करती हुई-सी प्रतीत होती है
قال سنجيا: «يا فحلَ آلِ بهاراتا، يا سيّدَ الناس—إنّ ملكَ الأشجار هذا يرتفع إلى علوّ ألفٍ ومئةِ يوجانا. وتبدو قامته الشامخة كأنها تمسّ السماوات.»
Verse 22
अरत्नीनां सहस्नं च शतानि दश पञठ्च च । परिणाहस्तु वृक्षस्थ फलानां रसभेदिनाम्,उसके फलोंमें जब रस आ जाता है अर्थात् जब वे पक जाते हैं, तब अपने-आप टूटकर गिर जाते हैं। उन फलोंकी लंबाई ढाई हजार अरत्नि- मानी गयी है
قال سنجيا: «إنّ الثمار التي تنبت على تلك الأشجار—وتختلف عصاراتها في الأنواع—لها محيطٌ مقداره ألفان وخمسمئةِ أَرَتْنِي (aratni). فإذا اكتمل ماؤها، أي إذا نضجت، انفصلت من تلقاء نفسها وسقطت.»
Verse 23
पतमानानि तान्युर्वी कुर्वन्ति विपुलं स्वनम् । मुछ्चन्ति च रसं राजंस्तस्मिन् रजतसंनिभम्,राजन! वे फल इस पृथ्वीपर गिरते समय भारी धमाकेकी आवाज करते हैं और उस भूतलपर सुवर्णसदृश रस बहाया करते हैं
قال سنجيا: «يا أيها الملك، حين تسقط تلك الثمار على الأرض تُحدِث دويًّا عظيمًا؛ وعلى تلك البقعة أيضًا، يا أيها الملك، تُفرِغ سائلاً يلمع كالفِضّة.»
Verse 24
तस्या जम्ब्वा: फलरसो नदी भूत्वा जनाधिप । मेरुं प्रदक्षिणं कृत्वा सम्प्रयात्युत्तरान् कुरून्ू,जनेश्वर! उस जम्बूके फलोंका रस नदीके रूपमें परिणत होकर मेरुगिरिकी प्रदक्षिणा करता हुआ उत्तर-कुरुवर्षमें पहुँच जाता है
قال سنجيا: «يا أيها الملك، إنّ عصير ثمار شجرة الجامبو (Jambū) يصير نهرًا؛ يطوف بجبل ميرو (Meru) طوافَ توقير، ثم يمضي جاريًا حتى يبلغ أرض الكورو الشماليين (Uttara-Kuru).»
Verse 25
तत्र तेषां मन:शान्तिर्न पिपासा जनाधिप । तस्मिन् फलरसे पीते न जरा बाधते च तान्,राजन! फलोंके उस रसका पान कर लेनेपर वहाँके निवासियोंके मनमें पूर्ण शान्ति और प्रसन्नता रहती है। उन्हें पिपासा अथवा वृद्धावस्था कभी नहीं सताती है
قال سنجيا: «هناك، يا سيد الناس، تستقر عقولهم في سكينةٍ ورضاً، ولا يعكرهم العطش. فإذا شربوا عصارةَ ذلك الثمر، أيها الملك، لم تقهرهم الشيخوخة ولا آلامها، من سكن ذلك الموضع.»
Verse 26
तत्र जाम्बूनदं नाम कनकं॑ देवभूषणम् | इन्द्रगोपकसंकाशं जायते भास्वरं तु तत्,उस जम्बू नदीसे जाम्बूनद नामक सुवर्ण प्रकट होता है, जो देवताओंका आभूषण है। वह इन्द्रगोपके समान लाल और अत्यन्त चमकीला होता है
وهناك يتكوّن ذهبٌ يُدعى «جامبونادا» (Jāmbūnada)، يُعَدّ من حُليّ الآلهة. يلمع لمعاناً باهراً، محمراً كحُمرة حشرة الإندراگوبا (indragopa).
Verse 27
तरुणादित्यवर्णाश्न जायन्ते तत्र मानवा: । तथा माल्यवत: शड्ले दृश्यते हव्यवाट् सदा,वहाँके लोग प्रातःकालीन सूर्यके समान कान्तिमान् होते हैं। माल्यवान् पर्वतके शिखरपर सदा अग्निदेव प्रज्वलित दिखायी देते हैं
قال سنجيا: «إن الناس الذين يولدون هناك يشرقون بضياءٍ كضياء الشمس الفتية عند الفجر. وعلى قمة جبل ماليَفَت (Mālyavat) يُرى النار المقدسة—أغني (Agni)، متلقّي القرابين—متأججة على الدوام.»
Verse 28
नाम्ना संवर्तको नाम कालाग्निर्भरतर्षभ | तथा माल्यवत:ः शद्े पूर्वपूर्वानुगण्डिका,भरतश्रेष्ठ! वे वहाँ संवर्तक एवं कालाग्निके नामसे प्रसिद्ध हैं। माल्यवानूके शिखरपर पूर्व-पूर्वकी ओर नदी प्रवाहित होती है
قال سنجيا: «يا ثورَ آلِ بهاراتا، هناك نارٌ متأججة تُعرَف باسمَي سَمْفَرْتَكَ (Saṃvartaka) وكالاغني (Kālāgni). وعلى قمة جبل ماليَفَت يجري نهرٌ، لا يزال يتجه شرقاً.»
Verse 29
योजनानां सहस्राणि पठचषण्माल्यवानथ । महारजतसंकाशा जायन्ते तत्र मानवा:,माल्यवान्का विस्तार पाँच-छ: हजार योजन है। वहाँ सुवर्णके समान कान्तिमान् मानव उत्पन्न होते हैं
قال سنجيا: «يمتدّ جبل ماليَفان (Mālyavān) خمسةَ آلافِ يوجانا أو ستةَ آلاف. وهناك يُولد الناس بضياءٍ عظيم، كأنه لمعانُ الفضة.»
Verse 30
ब्रह्मलोकच्युता: सर्वे सर्वे सर्वेषु साधव: । तपस्तप्यन्ति ते तीव्र भवन्ति हार्ध्वरेतस: । रक्षणार्थ तु भूतानां प्रविशन्ते दिवाकरम्,वे सब लोग ब्रह्मलोकसे नीचे आये हुए पुण्यात्मा मनुष्य हैं। उन सबका सबके प्रति साधुतापूर्ण बर्ताव होता है। वे ऊर्ध्वरेता (नैष्ठिक ब्रह्मचारी) होते और कठोर तपस्या करते हैं। फिर समस्त प्राणियोंकी रक्षाके लिये सूर्यलोकमें प्रवेश कर जाते हैं
قال سنجيا: «إنهم جميعًا كائنات هبطت من عالم براهما (Brahmaloka)، فطبيعتهم فاضلة وسلوكهم رحيم تجاه الجميع. يمارسون تقشّفًا شديدًا ويحيون عيشة العفّة الثابتة (ūrdhvaretaḥ)، محافظين على طاقتهم الحيوية. ثم، حمايةً لجميع المخلوقات، يدخلون في الشمس ويغدون جزءًا من قوتها المُبقية للعالم.»
Verse 31
षष्टिस्तानि सहस्राणि षष्टिमेव शतानि च । अरुणस्याग्रतो यान्ति परिवार्य दिवाकरम्,उनमेंसे छाछठ हजार मनुष्य भगवान् सूर्यको चारों ओरसे घेरकर अरुणके आगे-आगे चलते हैं
قال سنجيا: «ستون ألفًا وست مئات (66,000) يسيرون أمام أَرُونا (Aruṇa)، مُحيطين بالشمس من كل جانب.»
Verse 32
षष्टिं वर्षमहस्राणि षष्टिमेव शतानि च । आदित्यतापतप्तास्ते विशन्ति शशिमण्डलम्,वे छाछठ हजार वर्षोतक ही सूर्यदेवके तापमें तपकर अन्तमें चन्द्रमण्डलमें प्रवेश कर जाते हैं
قال سنجيا: «بعد أن لُفِحوا بحرِّ الشمس ستين ألف سنة وست مئات أخرى (66,000 سنة)، يدخلون أخيرًا في فلك القمر.»
Frequently Asked Questions
The chapter addresses Dhṛtarāṣṭra’s request for a precise expansion (vistara) and measure (pramāṇa) of the dvīpa as visually conceptualized (śaśa-lakṣaṇa), operationalized through a systematic listing of mountains, regions, and spatial relationships.
The enduring takeaway is that narrative history is embedded in a structured cosmos: spatial hierarchies (Meru-centered geography), sacred hydrology (Gaṅgā’s distribution), and region-based qualities provide an interpretive scaffold for understanding duty, agency, and consequence.
No explicit phalaśruti is presented in the provided passage; the chapter functions primarily as descriptive cosmography and contextual framing rather than as a self-referential merit statement.