भीष्मधनंजयद्वैरथम्
Bhīṣma–Dhanaṃjaya Duel and the Opening Clash
सदेवासुरगन्धर्वैलॉकैरपि महारथौ । वहाँ आये हुए देवता, गन्धर्व, चारण और महर्षिगण उन दोनोंका पराक्रम देखकर आपसमें कहने लगे कि ये दोनों महारथी वीर रोषावेशमें भरे हुए हैं; अतः ये देवता, असुर और गन्धर्वोसहित सम्पूर्ण लोकोंके द्वारा भी किसी प्रकार जीते नहीं जा सकते ।।
sañjaya uvāca | sadevāsura-gandharva-lokair api mahārathau | tatra āgatā devatā gandharvāś cāraṇā maharṣayaś ca tayor vīryaṃ dṛṣṭvā parasparaṃ prāhuḥ—etau mahārathī vīra-rosāveśa-paripūrṇau; ataḥ sarva-lokaiḥ sadevāsuraiḥ sagandharvaiś ca kathaṃcid api na jetavyau || āścaryabhūtaṃ lokeṣu yuddham etan mahādbhutam | sadhanur sarathaḥ sāśvaḥ pravapan sāyakān raṇe | na bhaviṣyati bhūyo ’pi yuddham īdṛśam iti | buddhimān api pārtho raṇabhūmau bhīṣmaṃ kadācana na jetum arhati, yato ’sau samare ratha-aśva-dhanuḥ-samanvitaḥ bījavat sāyakān vikirati ||
قال سنجيا: إن عوالم الآلهة والآسورا والغاندهرفا نفسها كانت ترى هذين الاثنين أسمى المَهارَثيين، سادة العربة في الحرب. والآلهة والغاندهرفا والشارَنا والريشيّون العظام الذين اجتمعوا هناك، لما شاهدوا بأسهما، قال بعضهم لبعض: «إن هذين البطلين الجليلين ممتلئان بغضبٍ بطولي؛ ولذلك فحتى لو اجتمعت العوالم كلها—بمن فيها من الآلهة والآسورا والغاندهرفا—فلن تقدر على قهرهما بأي وجه.» «إن هذه المعركة آيةٌ للعوالم كلها، حقًّا عجيبةٌ خارقة. ولن تقع حربٌ مثلها مرةً أخرى. فبهِيشما قائمٌ في ساحة القتال بقوسه وعربته وخيله، يمطر السهام كأنه يذرّ البذر؛ لذلك لا يستطيع بارثا (أرجونا)، على ما فيه من حكمةٍ وبأس، أن يغلبه في الميدان.»
संजय उवाच
The passage highlights the overwhelming force generated by disciplined martial skill combined with intense resolve, and how such power can appear ‘unconquerable’ even to cosmic observers. Ethically, it underscores the Mahābhārata’s tension: admiration for kṣatriya prowess coexists with the sobering recognition that war magnifies wrath and inevitability, drawing even the wise into limits set by circumstance and destiny.
Sañjaya reports that divine and celestial beings—gods, Asuras, Gandharvas, Cāraṇas, and seers—watch the duel and marvel at it. They declare the combat unprecedented and say that Bhīṣma, fully equipped with chariot, horses, and bow, is raining arrows so fiercely that even Arjuna (Pārtha), despite his wisdom and prowess, cannot defeat him in that moment.