Shloka 48
भीष्मपर्व — अध्याय 54: फल्गुन-प्रतिरोधः, सौबली-व्यूह-विध्वंसः, दुर्योधन-भीष्म-संवादः
अनूपका: किराताश्ष ग्रीवायां भरतर्षभ । राजन्! अपनी विशाल सेनाके साथ राजा द्रुपद उस व्यूहके सिरके स्थानपर थे। कुन्तिभोज और धृष्टकेतु--ये दोनों नरेश नेत्रोंके स्थानपर प्रतिष्ठित हुए। भरतश्रेष्ठ! दाशार्णक, दाशेरकसमूहोंके साथ प्रभद्रक, अनूपक और किरातगण गर्दनके स्थानमें खड़े किये गये || ४६-४७ ह ।।
sañjaya uvāca |
anūpakāḥ kirātāś ca grīvāyāṃ bharatarṣabha |
rājan apnī viśālā senāke sātha rājā drupadaḥ tasya vyūhasya śirasi-sthāne 'bhavat |
kuntibhojaś ca dhṛṣṭaketuś ca—etau ubhau nṛpatau netra-sthāne pratiṣṭhitau |
bharataśreṣṭha dāśārṇakāḥ dāśeraka-samūhaiḥ saha prabhadrakā anūpakāś ca kirāta-gaṇāś ca kaṇṭha-sthāne sthāpitāḥ ||
قال سنجيا: «يا ثورَ آلِ بهاراتا، وُضِعَ الأَنوبَةُ والكِيراتةُ في موضع ‘العُنق’ من صفّ القتال. أيها الملك، وقف دْرُوبَدَةُ بجيشه العظيم في موضع ‘الرأس’ من ذلك التشكيل. ووُضِعَ كونتيبوجا ودهريشتاكيتو—وهما الملكان—في موضع ‘العينين’. يا خيرَ آلِ بهاراتا، وجُعِلَ الداشارْنَكَةُ مع جماعات الداشيرَكَة، ومعهم البرابهَدْرَكَةُ والأَنوبَةُ وعصاباتُ الكِيراتة، في موضع ‘الحَلق’».
संजय उवाच
Educational Q&A
The passage emphasizes disciplined organization and role-based duty in war: leaders and allied contingents are assigned precise positions within a formation, reflecting kṣatriya-dharma where order, coordination, and responsibility are ethical necessities amid conflict.
Sañjaya describes how specific allied kings and peoples are placed in a metaphorical body-shaped battle-array: Drupada at the head, Kuntibhoja and Dhṛṣṭaketu as the eyes, and groups like the Anūpas, Kirātas, Dāśārṇakas, Dāśerakas, and Prabhadrakas in the neck/throat region.