Shloka 7
Śraddhā–Guṇa–Vibhāga Yoga (Faith and the Three Guṇas) — Mahābhārata Book 6, Chapter 39
सम्बन्ध-- इस प्रकार क्षेत्रके स्वरूप और उसके विकारोंका वर्णन करनेके बाद अब जो दूसरे श्लोकमें यह बात कही थी कि क्षेत्र और क्षेत्रज्ञका जो ज्ञान है, वही मेरे मतसे ज्ञान है --उस ज्ञानको प्राप्त करनेके याधनोंका ज्ञान के ही नामसे पाँच शलोकोंद्वारा वर्णन करते आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रह:,श्रेष्ठताके अभिमानका अभाव, दम्भाचरणका अभाव, किसी भी प्राणीको किसी प्रकार भी न सतानाः, क्षमाभावः, मन-वाणी आदिकी सरलता, श्रद्धा-भक्तिसहित गुरुकी सेवारें, बाहर-भीतरकी शुद्धि", अन्तःकरणकी स्थिरता* और मन-इन्द्रियोंलहित शरीरका निग्रह?
ācāryopāsanaṁ śaucaṁ sthairyam ātmavinigrahaḥ; amānitvam adambhitvam ahiṁsā kṣāntir ārjavam
قال أرجونا: «خدمة المعلّم بإجلال (ācārya-upāsana)، والطهارة ظاهرًا وباطنًا، وثبات الذهن، وكبح النفس—مع التواضع (الخلوّ من تعاظم الذات)، وترك التكلّف والرياء، واللاعنف تجاه أيّ كائن، والصبر، والاستقامة—هذه هي الرياضات التي تُفضي إلى المعرفة الحقّة.»
अजुन उवाच
Educational Q&A
True knowledge is approached through ethical and disciplined living: reverence for the teacher, purity, steadiness, self-restraint, humility, sincerity, non-violence, patience, and straightforwardness. The verse frames ‘knowledge’ as a way of being, not merely a set of ideas.
Within Bhishma Parva’s instruction-setting, the discourse turns from describing the field (kṣetra) and its transformations to listing the practical means that cultivate right knowledge—highlighting inner virtues even amid the battlefield context.