Adhyaya 25

Verse 1

अपने-आप बछ। अर: पञ्चविशो< ध्याय: (श्रीमद्धगवद्गीतायां प्रथमो<5ध्याय:) दोनों सेनाओंके प्रधान-प्रधान वीरों एवं शंखध्वनिका वर्णन तथा स्वजनवधके पापसे भयभीत हुए अर्जुनका विषाद धृतराष्ट उवाच धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सव: । मामका: पाण्डवाश्वैव किमकुर्वत संजय,इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि श्रीमद्धगवद्गीतापर्वणि श्रीमद्भधगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मुविद्यायां योगशास्‍्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादेडर्जुनविषादयोगो नाम प्रथमो5ध्याय:

قال دريتاراشترا: «في ميدان الدارما—كوروكشيترا—حين اجتمع أبنائي وأبناء باندو، متلهّفين للقتال، ماذا فعلوا يا سنجيا؟»

Verse 2

धृतराष्ट्र बोले--हे संजय! धर्मभूमि कुरुक्षेत्रमें एकत्र हुए युद्धकी इच्छावाले मेरे और पाण्डुके पुत्रोंने क्या किया? ।। संजय उवाच दृष्टवा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा । आचार्यमुपसंगम्य राजा वचनमत्रवीत्‌,संजय बोले--उस समय राजा दुर्योधनने व्यूह-रचनायुक्त पाण्डवोंकी सेनाको देखकर और द्रोणाचार्यके पास जाकर यह वचन कहा--

قال سنجيا: عندئذٍ، لما رأى الملك دوريودانا جيش الباندافا مصطفًّا في تشكيلٍ قتالي، تقدّم إلى معلّمه درونا وقال هذه الكلمات.

Verse 3

पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम्‌ । व्यूढां द्रपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता,“हे आचार्य! आपके बुद्धिमान्‌ शिष्य ट्रुपदपुत्र धृष्टद्युम्नद्वारा व्यूहाकार खड़ी की हुई पाण्डुपुत्रोंकी इस बड़ी भारी सेनाको देखिये

قال سنجيا: «يا مُعلِّم، انظر إلى هذا الجيش العظيم لأبناء باندو، وقد صُفَّ في تشكيلٍ قتاليٍّ على يد ابن دروبادا—تلميذك الذكيّ نفسه».

Verse 4

अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि । युयुधानो विराटश्न द्रुपदश्च महारथ:,“इस सेनामें बड़े-बड़े धनुषोंवाले तथा युद्धमें भीम और अर्जुनके समान शूरवीर सात्यकि और विराट तथा महारथी राजा ट्रुपद, धृष्टकेतु और चेकितान तथा बलवान्‌ काशिराज, पुरुजितू, कुन्तिभोज और मनुष्योंमें श्रेष्ठ शैब्य, पराक्रमी युधामन्यु तथा बलवान उत्तमौजा, सुभद्रापुत्र अभिमन्यु एवं द्रौपदीके पाँचों पुत्र--ये सभी महारथी हैं

قال سنجيا: «هنا، في هذا الجانب، أبطالٌ رماةٌ عظام، يساوون بهيما وأرجونا في ساحة القتال: يويودانا (ساتياكي)، وفيراتا، والملك دروبادا، وهو محاربُ عربةٍ عظيم.»

Verse 5

धृष्टकेतुश्वेकितान: काशिराजश्च वीर्यवान्‌ । पुरुजित्‌ कुन्तिभोजश्न शैब्यश्व नरपुज्रव:,“इस सेनामें बड़े-बड़े धनुषोंवाले तथा युद्धमें भीम और अर्जुनके समान शूरवीर सात्यकि और विराट तथा महारथी राजा ट्रुपद, धृष्टकेतु और चेकितान तथा बलवान्‌ काशिराज, पुरुजितू, कुन्तिभोज और मनुष्योंमें श्रेष्ठ शैब्य, पराक्रमी युधामन्यु तथा बलवान उत्तमौजा, सुभद्रापुत्र अभिमन्यु एवं द्रौपदीके पाँचों पुत्र--ये सभी महारथी हैं

قال سنجيا: «وهناك أيضًا دِهْرِشْتَكيتو وتشيكيتانا؛ وملك كاشي الشجاع؛ وبوروجيت وكونتيبوجا؛ وشايبيا، الأبرز بين الرجال.»

Verse 6

युधामन्युश्न विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान्‌ सौभद्रो द्रौपदेयाश्ष॒ सर्व एव महारथा:,“इस सेनामें बड़े-बड़े धनुषोंवाले तथा युद्धमें भीम और अर्जुनके समान शूरवीर सात्यकि और विराट तथा महारथी राजा ट्रुपद, धृष्टकेतु और चेकितान तथा बलवान्‌ काशिराज, पुरुजितू, कुन्तिभोज और मनुष्योंमें श्रेष्ठ शैब्य, पराक्रमी युधामन्यु तथा बलवान उत्तमौजा, सुभद्रापुत्र अभिमन्यु एवं द्रौपदीके पाँचों पुत्र--ये सभी महारथी हैं

قال سنجيا: «وكذلك يودهامانيو الشجاع، وأوتّاماوچا القوي؛ وأبهيمانيو ابن سوبهادرا؛ وأبناء دروبادي—إنهم جميعًا محاربو عرباتٍ عظام.»

Verse 7

अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्‌ निबोध द्विजोत्तम | नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थ तान्‌ ब्रवीमि ते,हे ब्राह्मणश्रेष्ठी अपने पक्षमें भी जो प्रधान हैं, उनको आप समझ लीजिये। आपकी जानकारीके लिये मेरी सेनाके जो-जो सेनापति हैं, उनको बतलाता हूँ

قال سنجيا: «ولكن الآن، يا أفضلَ ذوي المولدَين، اعرف أيضًا من هم الأبرز في جانبنا. ولكي يتضح لك الأمر، سأذكر لك قادة جيشي ورؤساءه.»

Verse 8

भवान्‌ भीष्मश्न कर्णश्र कृपश्च समितिंजय: । अश्रृत्थामा विकर्णश्ष॒ सौमदत्तिस्तथैव च,“आप--द्रोणाचार्य और पितामह भीष्म तथा कर्ण और संग्रामविजयी कृपाचार्य तथा वैसे ही अअश्वत्थामा, विकर्ण और सोमदत्तका पुत्र भूरिश्रवा

قال سانجيا: «أنتم—درونا، والجدّ الجليل بيشما، وكَرْنا، وكِرْبا قاهرُ المعارك؛ وكذلك أشوَتّاما، وفيكارنا، وابنُ سومَدَتّا أيضًا—كلكم حاضرون.»

Verse 9

अन्ये च बहव: शूरा मदर्थ त्यक्तजीविता: । नानाश्त्रप्रहरणा: सर्वे युद्धविशारदा:,“और भी मेरे लिये जीवनकी आशा त्याग देनेवाले बहुत-से शूरवीर अनेक प्रकारके शस्त्रास्त्रोंस सुसज्जित और सब-के-सब युद्धमें चतुर हैं

قال سانجيا: «وهناك أبطالٌ كثيرون غيرهم أيضًا، قد تخلّوا من أجلي عن كل رجاءٍ في حفظ حياتهم. مُجهَّزون بشتى أنواع السلاح، وكلُّ واحدٍ منهم خبيرٌ متمرّسٌ بفنون الحرب.»

Verse 10

अपर्याप्तं तदस्माकं बल॑ भीष्माभिरक्षितम्‌ । पर्याप्त॑ त्विदमेतेषां बल॑ भीमाभिरक्षितम्‌,'भीष्मपितामहद्वारा रक्षित हमारी वह सेना सब प्रकारसे अजेय है और भीमद्वारा रक्षित इन लोगोंकी यह सेना जीतनेमें सुगम है

قال سانجيا: «إن جيشنا، المحروس ببيشما، يبدو غيرَ محدودٍ وعسيرَ القهر؛ أمّا جيشهم، المحروس ببهِيما، فيبدو محدودًا، ولذلك أسهلَ إخضاعًا.»

Verse 11

अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिता: । भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्त: सर्व एव हि,“इसलिये सब मोर्चोपर अपनी-अपनी जगह स्थित रहते हुए आपलोग सभी नि:संदेह भीष्मपितामहकी ही सब ओरसे रक्षा करें”

قال سانجيا: «لذلك، فلتثبتوا كلكم—في كل موضعٍ بحسب ما قُسِم لكم—وعليكم دون تقصير أن تحموا بيشما وحده من كل جانب.»

Verse 12

तस्य संजनयन्‌ हर्ष कुरुवृद्ध: पितामह: । सिंहनादं विनद्योच्चै: शड्खं दध्मौ प्रतापवान्‌,(तब) कौरवोंमें वृद्ध बड़े प्रतापी पितामह भीष्मने उस दुर्योधनके हृदयमें हर्ष उत्पन्न करते हुए उच्च स्वरसे सिंहकी दहाड़के समान गरजकर शंख बजाया

قال سانجيا: «عندئذٍ، ليُولِّد الفرح في قلب دُريودَهَنَ، أطلق الجدّ بيشما—شيخَ الكورو وأشدَّهم بأسًا—زئيرًا عاليًا كزئير الأسد، ثم نفخ في صَدَفته نفخةً مدوّية.»

Verse 13

ततः शड्खाश्न भेर्यश्व॒ पणवानकगोमुखा: । सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलो5भवत्‌,इसके पश्चात्‌ शंख और नगारे तथा ढोल, मृदंग और नरसिंघे आदि बाजे एक साथ ही बज उठे। उनका वह शब्द बड़ा भयंकर हुआ

قال سنجيا: ثم دُوِّيَت الأصدافُ والأجراسُ الحربيةُ، ومعها الطبولُ والطبولُ العظيمةُ وأبواقُ «غوموخا» ذاتُ فمِ البقرة، دفعةً واحدة. فصار ذلك الزئيرُ المجموعُ صاخبًا مروِّعًا—علامةً مسموعةً على أن الجيوش قد دخلت تمامًا في مزاج الحرب.

Verse 14

ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ । माधव: पाण्डवश्चैव दिव्यौ शड्खौ प्रदध्मतु:,इसके अनन्तर सफेद घोड़ोंसे युक्त उत्तम रथमें बैठे हुए श्रीकृष्ण महाराज और अर्जुनने भी अलौकिक शंख बजाये

قال سنجيا: ثم إن ماذافا (كريشنا) والباندافي (أرجونا)، وقد استقرا على عربة عظيمة تجرّها خيول بيض، نفخا في صدفيهما الإلهيين. وكانت تلك اللحظة إعلانًا مقصودًا لعزمٍ قويم على دخول القتال—إشهارًا للواجب في الظاهر وثباتًا في الباطن قبل محنة الحرب الأخلاقية.

Verse 15

पाज्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनंजय: । पौण्डूरं दध्मौ महाशड्ुखं भीमकर्मा वृकोदर:,श्रीकृष्ण महाराजने पांचजन्य नामक, अर्जुनने देवदत्त नामक और भयानक कर्मवाले भीमसेनने पौण्ड्र नामक महाशंख बजाया

قال سنجيا: نفخ هريشيكيشا (كريشنا) في الصدف المسمّى «بانتشاجانيا»؛ ونفخ دهنانجايا (أرجونا) في الصدف المسمّى «ديفاداتّا»؛ ونفخ فريكودارا (بيما)، صاحب الأفعال المروِّعة، في الصدف العظيم المسمّى «باونْدرا». وكان دويّ هذه الأصداف إعلانًا لعزم الباندافا العادل: دخول المعركة بقصدٍ منضبط لا بدافع كراهيةٍ شخصية.

Verse 16

अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिर: । नकुल: सहदेवश्न सुधोषमणिपुष्पकौ,कुन्तीपुत्र राजा युधिष्ठिने अनन्तविजय नामक और नकुल तथा सहदेवने सुघोष और मणिपुष्पक नामक शंख बजाये

قال سنجيا: نفخ الملك يودهيشثيرا، ابن كونتي، في صدفه المسمّى «أننتافيجايا»؛ ونفخ ناكولا وسهاديفا في صدفيهما المسمّيين «سوغوشا» و«مانيبوشباكا». وفي الأفق الأخلاقي لصراع كوروكشيترا، كان هذا الدويّ المنسّق علامةً على العزم والاستعداد المشروع للعمل وفق «دهرما الكشاتريا»، مع تثبيت الوحدة ورفع المعنويات بين الباندافا.

Verse 17

काश्यश्व परमेष्वास: शिखण्डी च महारथ: । धृष्टद्युम्नो विराटश्न॒ सात्यकिश्वापराजित:,श्रेष्ठ धनुषवाले काशिराज और महारथी शिखण्डी एवं धृष्टद्युम्न तथा राजा विराट और अजेय सात्यकि, राजा ट्रुपद एवं द्रौपदीके पाँचों पुत्र और बड़ी भुजावाले सुभद्रापुत्र अभिमन्यु--इन सभीने, हे राजन! (सब ओरसे) अलग- अलग शंख बजाये

قال سنجيا: كاشيا (Kāśya) أمهرُ الرماة، وشيخَنْدي، فارسُ العربة العظيم؛ ودهريشتاديومنَ، والملك فيراتا، وساتياكي الذي لا يُقهَر—هؤلاء الأبطال، أيها الملك، نفخ كلٌّ منهم في صدفه على حدة من كل الجهات. ويُبرز المشهد استعدادًا منضبطًا وعزمًا جماعيًا في صفّ الدهرما، إذ تدخل الجيوش رسميًا في ثِقَل الحرب الأخلاقي.

Verse 18

द्रुपदो द्रौपदेयाश्व सर्वश: पृथिवीपते । सौभद्रश्न महाबाहुः शड्खान्‌ दश्मु: पृथक्‌ पृथक्‌,श्रेष्ठ धनुषवाले काशिराज और महारथी शिखण्डी एवं धृष्टद्युम्न तथा राजा विराट और अजेय सात्यकि, राजा ट्रुपद एवं द्रौपदीके पाँचों पुत्र और बड़ी भुजावाले सुभद्रापुत्र अभिमन्यु--इन सभीने, हे राजन! (सब ओरसे) अलग- अलग शंख बजाये

قال سَنجايا: يا سيّدَ الأرض، إنّ دْرُوبَدَ وأبناءَ دْرَوبَدي، وابنَ سُبْهَدْرا ذا الساعدين العظيمين، نفخوا جميعًا في أصدافهم، كلٌّ على حدة.

Verse 19

स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत्‌ । नभश्न पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन्‌,और उस भयानक शब्दने आकाश और पृथ्वीको भी गुँजाते हुए धारराष्ट्रोंके यानी आपके पक्षवालोंके हृदय विदीर्ण कर दिये

قال سَنجايا: ذلك الدويّ العاصف، وهو يجلجل في السماء والأرض معًا، مزّق قلوبَ الدهارتراشترَة—حزبَ دُريودَهَنَ—وأوقع فيهم الرعب.

Verse 20

अथ व्यवस्थितान्‌ दृष्टवा धार्तराष्ट्रानू कपिध्वज: । प्रवृत्ते शस्त्रसम्पाते धनुरुद्यम्य पाण्डव:,हे राजन! इसके बाद कपिध्वज अर्जुनने मोर्चा बाँधकर डटे हुए धृतराष्ट्र- सम्बन्धियोंको देखकर, उस शस्त्र चलनेकी तैयारीके समय धनुष उठाकर हृषीकेश श्रीकृष्ण महाराजसे यह वचन कहा--'हे अच्युत! मेरे रथको दोनों सेनाओंके बीचमें खड़ा कीजिये

ثمّ، لما رأى أبناءَ دْهْرِتَراشْتْرَة مصطفّين في نظامٍ ثابت، رفع أرجونا—وصار على رايته شعارُ هانومان—قوسَه في اللحظة التي كان صدامُ السلاح على وشك البدء، وتهيّأ أن يخاطب هْرِشيكِيشَ (كريشنا).

Verse 21

हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते । अर्जुन उवाच सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेडच्युत,हे राजन! इसके बाद कपिध्वज अर्जुनने मोर्चा बाँधकर डटे हुए धृतराष्ट्र- सम्बन्धियोंको देखकर, उस शस्त्र चलनेकी तैयारीके समय धनुष उठाकर हृषीकेश श्रीकृष्ण महाराजसे यह वचन कहा--'हे अच्युत! मेरे रथको दोनों सेनाओंके बीचमें खड़ा कीजिये

يا أيها الملك، عندئذٍ قال أرجونا لهْرِشيكِيشَ (كريشنا): «يا أَچْيُوتا، أقمْ مركبتي بين الجيشين.»

Verse 22

यावदेतान्‌ निरीक्षे5हं योद्धुकामानवस्थितान्‌ कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन्‌ रणसमुद्यमे,“और जबतक कि मैं युद्धक्षेत्रमें डटे हुए युद्धके अभिलाषी इन विपक्षी योद्धाओंको भली प्रकार देख लूँ कि इस युद्धरूप व्यापारमें मुझे किन-किनके साथ युद्ध करना योग्य है, तबतक उसे खड़ा रखिये

قال أرجونا: «أمسِكِ المركبة هنا حتى أتفحّص عن كثب هؤلاء المحاربين الواقفين مستعدين، المتشوّقين للقتال، لأميّز مع مَن يجب عليّ أن أقاتل في هذا الإقدام على الحرب.»

Verse 23

योत्स्यमानानवेक्षे5हं य एते5त्र समागता: । धाररराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षव:,'दुर्बुद्धि दुर्योधनका युद्धमें हित चाहनेवाले जो-जो ये राजालोग इस सेनामें आये हैं, इन युद्ध करनेवालोंको मैं देखूँगा'

قال أرجونا: «أودّ أن أنظر إلى الذين اجتمعوا هنا عازمين على القتال—أولئك الذين جاؤوا إلى هذه الحرب ابتغاء إرضاء ابن دْهْرِتَراشْتْرَ ذي العقل الخبيث».

Verse 24

इस प्रकार श्रीमह्याभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत श्रीमद्भगवद्गीतापर्वमें धतराष्ट्र-संजय- संवादविषयक चौबीसवाँ अध्याय पूरा हुआ,संजय उवाच एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत । सेनयोरुभयोर्म ध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम्‌ संजय बोले--हे धृतराष्ट्र! अर्जुनद्वारा इस प्रकार कहे हुए महाराज श्रीकृष्णचन्द्रने दोनों सेनाओंके बीचमें भीष्म और द्रोणाचार्यके सामने तथा सम्पूर्ण राजाओंके सामने उत्तम रथको खड़ा करके इस प्रकार कहा कि “हे पार्थ! युद्धके लिये जुटे हुए इन कौरवोंको देख“

قال سَنْجَيَا: «يا بهاراتا (دْهْرِتَراشْتْرَ)، لما خاطبه غوداكِيشا (أرجونا) بهذا، أقام هْرِشِيكِيشا (كريشنا) العربة الممتازة بين الجيشين».

Verse 25

भीष्मद्रोणप्रमुखत: सर्वेषां च महीक्षिताम्‌ | उवाच पार्थ पश्यैतान्‌ समवेतान्‌ कुरूनिति,संजय बोले--हे धृतराष्ट्र! अर्जुनद्वारा इस प्रकार कहे हुए महाराज श्रीकृष्णचन्द्रने दोनों सेनाओंके बीचमें भीष्म और द्रोणाचार्यके सामने तथा सम्पूर्ण राजाओंके सामने उत्तम रथको खड़ा करके इस प्रकार कहा कि “हे पार्थ! युद्धके लिये जुटे हुए इन कौरवोंको देख“

قال سَنْجَيَا: «يا دْهْرِتَراشْتْرَ، عندئذٍ أوقف كريشنا العربة الممتازة بين الجيشين، قبالة بِهِيشْما ودْرُونا، وعلى مرأى من جميع الملوك المجتمعين، ثم قال: “يا بارثا، انظر إلى هؤلاء الكورو وقد اجتمعوا للقتال.”»

Verse 26

तत्रापश्यत्‌ स्थितान्‌ पार्थ: पितृनथ पितामहान्‌ । आचार्यान्‌ मातुलान्‌ भ्रातृन्‌ पुत्रान्‌ पौत्रान् सखींस्तथा

وهناك رأى بارثا مصطفّين: آباءه وأجداده، ومعلميه، وأخواله، وإخوته، وأبناءه، وأحفاده، وكذلك أصدقاءه.

Verse 27

तान्‌ समीक्ष्य स कौन्तेय: सर्वान्‌ बन्धूनवस्थितान्‌

فلما تفحّصهم ابنُ كُنْتِي، رأى جميع أقاربه قائمين مصطفّين هناك.

Verse 28

अजुन उवाच दृष्टवेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम्‌,अर्जुन बोले--हे कृष्ण! युद्धक्षेत्रमें डटे हुए युद्धके अभिलाषी इस स्वजनसमुदायको देखकर मेरे अंग शिथिल हुए जा रहे हैं और मुख सूखा जा रहा है तथा मेरे शरीरमें कम्प एवं रोमांच हो रहा है

قال أرجونا: «يا كِرِشْنا، إذ أرى هذا الجمع من ذوي قرابتي قائمين هنا، متلهّفين للقتال، تَخورُ أطرافي ويَجِفُّ فمي.»

Verse 29

सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति । वेपथुश्न शरीरे मे रोमहर्षश्ष॒ जायते,अर्जुन बोले--हे कृष्ण! युद्धक्षेत्रमें डटे हुए युद्धके अभिलाषी इस स्वजनसमुदायको देखकर मेरे अंग शिथिल हुए जा रहे हैं और मुख सूखा जा रहा है तथा मेरे शरीरमें कम्प एवं रोमांच हो रहा है

قال أرجونا: «تَخورُ أعضائي ويَجِفُّ فمي. يرتجف جسدي كله، ويقشعرّ جلدي وتنتصب شعري.»

Verse 30

गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्‌ त्वक्‌ चैव परिदहाते । न च शवक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मन:,हाथसे गाण्डीव धनुष गिर रहा है और त्वचा भी बहुत जल रही है तथा मेरा मन भ्रमित-सा हो रहा है, इसलिये मैं खड़ा रहनेको भी समर्थ नहीं हूँ

قال أرجونا: «إن قوسي غانديفا ينزلق من يدي، وجلدي كأنه يحترق. لا أستطيع حتى أن أثبت واقفًا، وكأن ذهني يدور في دوّامة من الاضطراب.»

Verse 31

निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव । न च श्रेयोडनुपश्यामि हत्वा स्‍्वजनमाहवे,हे केशव! मैं लक्षणोंको भी विपरीत ही देख रहा हूँ तथा युद्धमें स्‍्वजन समुदायको मारकर कल्याण भी नहीं देखता

قال أرجونا: «يا كيشافا، أرى الطوالع قد انقلبت علينا، ولا أتبين خيرًا في قتل قومي في ساحة القتال.»

Verse 32

न काड्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च । कि नो राज्येन गोविन्द कि भोगैर्जीवितेन वा

قال أرجونا: «يا كِرِشْنا، لا أبتغي نصرًا، ولا مُلكًا، ولا لذّات. فما نفع المُلك لنا يا غوڤيندا؟ وما نفع المتاع—بل وما نفع الحياة نفسها؟»

Verse 33

हे कृष्ण! मैं न तो विजय चाहता हूँ और न राज्य तथा सुखोंको ही। हे गोविन्द! हमें ऐसे राज्यसे क्या प्रयोजन है अथवा ऐसे भोगोंसे और जीवनसे भी क्या लाभ है? ।। येषामर्थे काड्क्षितं नो राज्यं भोगा: सुखानि च । त इमे5वस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च,हमें जिनके लिये राज्य, भोग और सुखादि अभीष्ट हैं, वे ही ये सब धन और जीवनकी आशाको त्यागकर युद्धमें खड़े हैं

قال أرجونا: «يا كريشنا، لا أبتغي نصراً ولا مُلكاً ولا لذّات. يا جوفيندا، ما نفعُ الملك لنا—أو المتاع، بل ما نفعُ الحياة نفسها؟ فإن الذين من أجلهم نتوق إلى السيادة واللذّات والسعادة قائمون هنا في ساحة القتال، وقد نبذوا سلفاً أرواحهم وأموالهم.»

Verse 34

आचार्या: पितर: पुत्रास्तथैव च पितामहा: । मातुला: श्वशुरा: पौत्रा: श्याला: सम्बन्धिनस्तथा

وأخذ أرجونا يَعُدّ من يقفون أمامه في صفوف الخصم: المعلّمون، والآباء، والأبناء، والأجداد؛ والأخوال، والآباءُ بالأصهار، والأحفاد، والأصهار من الإخوة، وسائر الأقارب كذلك. وبذكر هذه الروابط الحميمة يصوّر الحرب لا كمنافسة على السلطان فحسب، بل كمحنة أخلاقية: فالنصر سيُدنَّس بإهلاك ذوي القربى وبانهيار واجبات الأسرة والمجتمع.

Verse 35

गुरुजन, ताऊ-चाचे, लड़के और उसी प्रकार दादे, मामे, ससुर, पौत्र, साले तथा और भी सम्बन्धी लोग हैं ।। एतान्‌ न हन्तुमिच्छामि घ्नतोडपि मधुसूदन । अपि त्रैलोक्य राज्यस्य हेतो: कि नु महीकृते,हे मधुसूदन! मुझे मारनेपर भी अथवा तीनों लोकोंके राज्यके लिये भी मैं इन सबको मारना नहीं चाहता; फिर पृथ्वीके लिये तो कहना ही क्या है?

قال أرجونا: «يا مدهوسودانا، لا أريد أن أقتل هؤلاء، ولو ضربوا ليقتلوني. وحتى من أجل السيادة على العوالم الثلاثة لا أستطيع أن أفعل ذلك؛ فكيف لأجل الأرض وحدها؟» في تلك اللحظة غلب اشمئزازه الأخلاقي من سفك دم القربى كل مكسب سياسي؛ فلم يعد يرى الحرب غنيمة تُنال، بل كارثةً أخلاقية لا يبرّرها مُلكٌ مهما عَظُم.

Verse 36

निहत्य धार्तराष्ट्रानू नः का प्रीति: स्याज्जनार्दन | पापमेवाश्रयेदस्मान्‌ हत्वैतानाततायिन:,हे जनार्दन! धुृतराष्ट्रके पुत्रोंकी मारकर हमें कया प्रसन्नता होगी? इन आततायियोंकों* मारकर तो हमें पाप ही लगेगा

قال أرجونا: «يا جاناردانا، أيُّ فرحٍ يكون لنا بعد قتل أبناء دريتاراشترا؟ إن قتلَ هؤلاء المعتدين لا يُلصق بنا إلا الإثم، لا مكسباً حقّاً ولا برّاً.»

Verse 37

तस्मान्ना्ा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रानू स्‍्वबान्धवान्‌ । स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिन: स्याम माधव,अतएव हे माधव! अपने ही बान्धव धुृतराष्ट्रके पुत्रोंको मारनेके लिये हम योग्य नहीं हैं; क्योंकि अपने ही कुट॒म्बको मारकर हम कैसे सुखी होंगे?

لذلك، يا ماذافا، لسنا أهلاً لأن نقتل أبناء دريتاراشترا، وهم ذوو قربانا. فكيف نكون سعداء بعد أن نقتل أهلنا؟

Verse 38

यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतस: । कुलक्षयकृतं दोष॑ं मित्रद्रोहे च पातकम्‌,यद्यपि लोभसे भ्रष्टचित्त हुए ये लोग कुलके नाशसे उत्पन्न दोषको और मित्रोंसे विरोध करनेमें पापको नहीं देखते, तो भी हे जनार्दन! कुलके नाशसे उत्पन्न दोषको जाननेवाले हमलोगोंको इस पापसे हटनेके लिये क्‍यों नहीं विचार करना चाहिये?

وإن كان هؤلاء الرجال، وقد غشّى الطمعُ عقولَهم، لا يُبصرون العيبَ الناشئَ عن فناء السلالة، ولا الإثمَ الكامنَ في خيانة الأصدقاء والأقربين، فلماذا لا ينبغي لنا—ونحن الذين نعرف الشرَّ المولودَ من ذلك الخراب—أن نتفكّر ونرتدّ عن هذا الجُرم، يا جاناردانا؟

Verse 39

कथं न ज्ञेयमस्माभि: पापादस्मान्निवर्तितुम्‌ । कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्धिर्जनार्दन,यद्यपि लोभसे भ्रष्टचित्त हुए ये लोग कुलके नाशसे उत्पन्न दोषको और मित्रोंसे विरोध करनेमें पापको नहीं देखते, तो भी हे जनार्दन! कुलके नाशसे उत्पन्न दोषको जाननेवाले हमलोगोंको इस पापसे हटनेके लिये क्‍यों नहीं विचार करना चाहिये?

يا جاناردانا، كيف لا ندرك أنّ علينا أن نرتدّ عن هذا الإثم، ونحن نرى بوضوح العيبَ الناشئَ عن فناء السلالة؟ وإن كان الذين أضلّهم الطمع لا يرون الشرّ في معاداة الأصدقاء وإهلاك العشيرة، فنحن الذين نعرف العواقب ينبغي لنا أن نكفّ أنفسنا عن هذا الجُرم.

Verse 40

कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्मा: सनातना: । धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोडभि भवत्युत,कुलके नाशसे सनातन कुलधर्म नष्ट हो जाते हैं, धर्मके नाश हो जानेपर सम्पूर्ण कुलमें पाप भी बहुत फैल जाता हैः

إذا فنيت السلالة اندثرت شرائعُ الأسرة العتيقة. فإذا اندثر الدَّرما غمر الأدهرما العشيرةَ كلَّها، وانتشر الإثم فيها.

Verse 41

अधर्माभिभवात्‌ कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रिय: । स्त्रीषु दुष्टासु वाष्णेय जायते वर्णसंकर:,हे कृष्ण! पापके अधिक बढ़ जानेसे कुलकी स्त्रियाँ अत्यन्त दूषित हो जाती हैं और हे वार्ष्णेय! स्त्रियोंके दूषित हो जानेपर वर्णसंकर उत्पन्न होता है

يا كريشنا، حين يطغى الأدهرما تفسد نساءُ العشيرة. ويا من أنت من نسل فريشني، إذا فسدت النساءُ نشأ «ڤرنا-سنكرا»؛ أي اختلاط الطبقات واضطراب الواجبات الموروثة.

Verse 42

संकरो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च | पतन्ति पितरो होषां लुप्तपिण्डोदकक्रिया:,वर्णसंकर कुलघातियोंको और कुलको नरकमें ले जानेके लिये ही होता है। लुप्त हुई पिण्ड और जलकी क्रियावाले अर्थात्‌ श्राद्ध और तर्पणसे वंचित इनके पितरलोग भी अधोगतिको प्राप्त होते हैं

إن «ڤرنا-سنكرا» لا يكون إلا سبيلاً إلى الجحيم لقاتلي العشيرة وللعشيرة كلها. وتسقط أرواحُ آبائهم وأجدادهم أيضاً، لانقطاع شعائر تقديم «البِنْدا» والماء—شرادها وتربانا (śrāddha, tarpaṇa).

Verse 43

दोषैरेतै: कुलघ्नानां वर्णसंकरकारकै: । उत्साद्यन्ते जातिधर्मा: कुलधर्माश्च शाश्व॒ता:,इन वर्णसंकरकारक दोषोंसे कुलघातियोंके सनातन कुलधर्म और जातिधर्म नष्ट हो जाते हैं

قال أرجونا: بهذه الآثام نفسها—التي يرتكبها من يدمّرون سلالتهم ويُحدثون اختلاط الطبقات الاجتماعية—تُفسَد وتُقتلع من جذورها واجباتُ تقاليد الأسرة الأزلية وواجباتُ الجماعة الموروثة.

Verse 44

उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन । नरके5नियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम,हे जनार्दन! जिनका कुलधर्म नष्ट हो गया है, ऐसे मनुष्योंका अनिश्चित कालतक नरकमें वास होता है, ऐसा हम सुनते आये हैं

قال أرجونا: يا جاناردانا، لقد سمعنا أن من دُمِّرت واجباتُه الموروثة وواجباتُ أسرته، فله مقامٌ في الجحيم لمدّة غير محدّدة.

Verse 45

अहो बत महत्पापं कर्तु व्यवसिता वयम्‌ | यद्‌ राज्यसुखलो भेन हन्तुं स्वजनमुद्यता:,हा! शोक! हमलोग बुद्धिमान्‌ होकर भी महान्‌ पाप करनेको तैयार हो गये हैं, जो राज्य और सुखके लोभसे स्वजनोंको मारनेके लिये उद्यत हो गये हैं

قال أرجونا: «وا أسفاه! ما أعظم الخطيئة التي عزمنا على اقترافها! بدافع الطمع في المُلك واللذّة نقف مستعدّين لقتل أقربائنا.»

Verse 46

यदि मामप्रतीकारमशस्त्र शस्त्रपाणय: । धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत्‌,यदि मुझ शस्त्ररहित एवं सामना न करनेवालेको शस्त्र हाथमें लिये धृतराष्ट्रके पुत्र रणमें मार डालें तो वह मारना भी मेरे लिये अधिक कल्याणकारक होगा

قال أرجونا: لو أن أبناءَ دْهرتراشترا، والسلاحُ بأيديهم، قتلوني في ساحة القتال وأنا لا أقاوم وأقف أعزل، لكان ذلك الموتُ نفسه أأمنَ وأصلحَ لي.

Verse 47

संजय उवाच एवमुकक्‍्त्वार्जुन: संख्ये रथोपस्थ उपाविशत्‌ | विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानस:,संजय बोले--रणभूमिमें शोकसे उद्विग्न मनवाला अर्जुन इस प्रकार कहकर, बाणसहित धनुषको त्यागकर रथके पिछले भागमें बैठ गया

قال سانجيا: لما قال أرجونا ذلك في ساحة القتال، وقد اضطرب قلبه بالحزن، ألقى قوسه مع سهامه وجلس على مقعد العربة.

Verse 266

श्वशूरान्‌ सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि । इसके बाद पृथापुत्र अर्जुनने उन दोनों ही सेनाओंमें स्थित ताऊ-चाचोंको, दादों-परदादोंको, गुरुओंको, मामाओंको, भाइयोंको, पुत्रोंको, पौत्रोंकी तथा मित्रोंकोी, ससुरोंको और सुहृदोंको भी देखा

قال سانجيا: ورأى أرجونا أيضًا في كلا الجيشين أصهاره وذوي الودّ له؛ إذ تبيّن بين المحاربين المجتمعين من تربطه به صلات القرابة والمودّة، فازداد صراعه الأخلاقي عمقًا عشية القتال.

Verse 276

कृपया परया<<विष्टो विषीदन्निदमब्रवीत्‌ । उन उपस्थित सम्पूर्ण बन्धुओंको देखकर वे कुन्तीपुत्र अर्जुन अत्यन्त करुणासे युक्त होकर शोक करते हुए यह वचन बोले

قال سانجيا: وقد غمرته رحمة عميقة، وغاصت نفسه في الحزن، فنطق بهذه الكلمات. إذ رأى جميع أقربائه مجتمعين أمامه، أطلق أرجونا ابن كونتي—وقد امتلأ شفقةً شديدة—أنّاته وتكلّم بهذه المقالة.