Adhyaya 21

Verse 1

संजय कहते हैं--राजन! युद्धके लिये उद्यत हुई दुर्योधनकी विशाल सेनाको देखकर कुन्तीपुत्र राजा युधिष्ठिरके मनमें विषाद छा गया

قال سانجيا: أيها الملك، لما رأى يودهشثيرا—ابن كونتي—جيشَ دوريودانا العظيم وقد تهيّأ للحرب، خيّم على ذهنه حزنٌ عميق.

Verse 2

व्यूहं भीष्मेण चाभेद्यं कल्पितं प्रेक्ष्य पाण्डव: । अक्षोभ्यमिव सम्प्रेक्ष्य विवर्णोडर्जुनमब्रवीत्‌,भीष्मने जिस व्यूहकी रचना की थी, उसका भेदन करना असम्भव था। उसे अक्षोभ्य- सा देखकर पाण्डुनन्दन युधिष्ठिरकी अंगकान्ति फीकी पड़ गयी। वे अर्जुनसे इस प्रकार बोले--

ولما رأى يودهشثيرا—ابن باندو—التشكيل الذي رتّبه بهيشما، لا يُمكن اختراقه وكأنه لا يتزعزع، شحب لونه. ثم قال لأرجونا على هذا النحو—

Verse 3

धनंजय कथं शक्‍्यमस्माभिरययोंद्धुमाहवे । धार्तराष्ट्रमहाबाहो येषां योद्धा पितामह:,“महाबाहु धनंजय! जिनके प्रधान योद्धा पितामह भीष्म हैं, उन धृतराष्ट्रपुत्रोंके साथ हम समरभूमिमें कैसे युद्ध कर सकते हैं?

قال سنجيا: «يا دهننجايا، كيف لنا أن نقاتل في هذه المعركة؟ يا عظيم الساعدين، كيف نخوض الحرب على أبناء دريتاراشترا، وأبرز محاربيهم هو الجدّ نفسه، بهيشما؟»

Verse 4

अक्षोभ्योडयमभेद्यक्ष भीष्मेणामित्रकर्षिणा । कल्पित: शास्त्रदृष्टेन विधिना भूरिवर्चसा,“महातेजस्वी शत्रुसूदन भीष्मने शास्त्रीय विधिके अनुसार यह अक्षोभ्य एवं अभेद्य व्यूह रचा है

قال سنجيا: «إن هذا التشكيل القتالي، الذي لا يُزعزع ولا يُخترق، قد رتّبه بهيشما—ذا البأس الذي يسحق العدو—وفق القاعدة والمنهج المقرّرين في كتب فنون الحرب. إنه تنظيم منضبط للقتال، ثابت أمام الهجوم عسير الكسر.»

Verse 5

ते वयं संशयं प्राप्ता: ससैन्या: शत्रुकर्षण । कथमस्मान्महाव्यूहादुत्थानं नो भविष्यति,'शत्रुनाशन अर्जुन! हमलोग अपनी सेनाओंके साथ प्राणसंकटकी स्थितिमें पहुँच गये हैं। इस महान्‌ व्यूहसे हमारा उद्धार कैसे होगा?”

قال سنجيا: «يا أرجونا، يا قاهر الأعداء، لقد وقعنا—نحن وجيوشنا—في حيرة عظيمة وخطر جسيم. فكيف يكون لنا الخلاص من هذا التشكيل الحربي الهائل المهيب؟»

Verse 6

अथार्जुनोडब्रवीत्‌ पार्थ युधिष्िरममित्रहा । विषण्णमिव सम्प्रेक्ष्य तव राजन्ननीकिनीम्‌,राजन! तब शत्रुओंका नाश करनेवाले अर्जुनने आपकी सेनाको देखकर विषादग्रस्त-से हुए कुन्तीपुत्र युधिष्ठिरको सम्बोधित करके कहा--

قال سنجيا: ثم إن أرجونا، ابن بريثا ومُهلك الأعداء، لما رأى يودهيشتيرا—ابن كونتي—كأنه مغلوب بالكآبة وهو ينظر إلى جيشك، أيها الملك، خاطبه وتكلّم إليه.

Verse 7

प्रज्ञयाभ्यधिकाज्शूरान्‌ गुणयुक्तान्‌ बहूनपि । जयन्त्यल्पतरा येन तन्निबोध विशाम्पते,'प्रजानाथ! अधिक बुद्धिमान, उत्तम गुणोंसे युक्त तथा बहुसंख्यक शूरवीरोंको भी बहुत थोड़े योद्धा जिस प्रकार जीत लेते हैं, उसे बताता हूँ, सुनिये--

قال سنجيا: «يا سيّد الناس، اعلم مني كيف تستطيع فئة قليلة جدًا أن تغلب حتى كثرةً من الأبطال—رجالًا أرفع عقلًا وأكمل خصالًا. أصغِ، فسأبيّن لك السبيل الذي به يغلب القليلُ الكثيرَ.»

Verse 8

तत्र ते कारणं राजन प्रवक्ष्याम्पनसूयवे । नारदस्तमृषिर्वेद भीष्मद्रोणी च पाण्डव,“राजन! आप दोषदृष्टिसे रहित हैं, अतः आपको वह युक्ति बताता हूँ। पाण्डुनन्दन! उसे केवल देवर्षि नारद, भीष्म तथा द्रोणाचार्य जानते हैं

قال سنجيا: «أيها الملك، ما دمتَ منزَّهًا عن تتبّع العيوب فسأبيّن لك سبب هذا الأمر. إن ذلك السر لا يعلمه إلا الحكيم نارادا، وبهِيشما ودرونا، يا ابن باندو.»

Verse 9

एनमेवार्थमाश्रित्य युद्धे देवासुरे5ब्रवीत्‌ । पितामहः किल पुरा महेन्द्रादीनू दिवौकस:,“कहते हैं, पूर्वकालमें जब देवासुर-संग्राम हो रहा था, उस समय इसी विषयको लेकर पितामह ब्रह्माने इन्द्र आदि देवताओंसे इस प्रकार कहा था--

واستنادًا إلى هذا المعنى يُروى أنه في الزمن القديم، حين كانت حربُ الآلهةِ والأسورا دائرةً، قال الجدّ الأكبر براهما لمهيندرا (إندرا) ولسائر سكان السماء من الآلهة هكذا—

Verse 10

न तथा बलवीर्याभ्यां जयन्ति विजिगीषव: । यथा सत्यानृशंस्याभ्यां धर्मेणैवोद्यमेन च,“विजयकी इच्छा रखनेवाले शूरवीर अपने बल और पराक्रमसे वैसी विजय नहीं पाते, जैसी कि सत्य, सज्जनता, धर्म तथा उत्साहसे प्राप्त कर लेते हैं

إن الأبطالَ الطامحين إلى الظفر لا يَغلبون بمثل ما يَغلبون بالقوة والبأس، كما يَغلبون بالصدق والرحمة: بالثبات على الدارما وبالاجتهاد الذي لا يفتر.

Verse 11

त्यक्त्वाधर्म च लोभं॑ च मोहं चोद्यममास्थिता: । युद्धवध्वमनहंकारा यतो धर्मस्ततो जय:,“देवताओ! अधर्म, लोभ और मोह त्यागकर उद्यमका सहारा ले अहंकारशून्य होकर युद्ध करो। जहाँ धर्म है उसी पक्षकी विजय होती है"

«يا معشرَ الآلهة! اطرحوا اللادارما والطمعَ والوهم، واعتصموا بالعزم في السعي. قاتلوا بلا كِبر؛ فحيث تقوم الدارما تكون الغلبة.»

Verse 12

एवं राजन्‌ विजानीहि ध्रुवो5स्माकं रणे जय: । यथा तु नारद: प्राह यतः कृष्णस्ततो जय:,“राजन! इसी नियमके अनुसार आप भी यह निश्चितरूपसे जान लें कि युद्धमें हमारी विजय अवश्यम्भावी है। जैसा कि नारदजीने कहा है, जहाँ कृष्ण हैं, वहीं विजय है

قال سنجيا: «لذلك، أيها الملك، اعلم يقينًا أن النصر لنا في هذه المعركة ثابتٌ لا محالة. فكما أعلن نارادا: حيث يكون كريشنا تكون الغلبة.»

Verse 13

गुणभूतो जय: कृष्णे पृष्ठतो5भ्येति माधवम्‌ । तद्‌ यथा विजयश्नचास्य सन्नतिश्चापरो गुण:,“विजय तो श्रीकृष्णका एक गुण है, अतः वह उनके पीछे-पीछे चलता है। जैसे विजय गुण है, उसी प्रकार विनय भी उनका द्वितीय गुण है

قال سانجيا: «إنَّ النصر، كأنّه خُلُقٌ قد تجسّد، يتبع كريشنا—مادهافا من خلفه. وكما أنّ النصر صفةٌ له، كذلك التواضع (الخضوع اللطيف) صفةٌ أخرى من صفاته».

Verse 14

अनन्ततेजा गोविन्द: शत्रुपूगेषु निर्व्यथ: । पुरुष: सनातनमयो यतः कृष्णस्ततो जय:

قال سانجيا: «غوفيندا ذو الإشراق الذي لا حدّ له، كان يتحرّك بين صفوف الأعداء المتراصّة من غير أدنى اضطراب. ولأنّ كريشنا هو البوروشا الأزلي بعينه، فالنصر مضمون حيثما وقف.»

Verse 15

“भगवान्‌ गोविन्दका तेज अनन्त है। वे शत्रुओंके समुदायमें भी कभी व्यथित नहीं होते; क्योंकि वे सनातन पुरुष (परमात्मा) हैं। अत: जहाँ श्रीकृष्ण हैं, वहीं विजय है ।। पुरा होष हरिर्भूत्वा विकुण्ठोडकुण्ठसायक: । सुरासुरानवस्फूर्जन्नब्रवीत्‌ के जयन्त्विति,'ये श्रीकृष्ण कहीं भी प्रतिहत या अवरुद्ध न होनेवाले ईश्वर हैं। इनका बाण अमोघ है। ये ही पूर्वकालमें श्रीहरिरूपमें प्रकट हो वज्रगर्जनके समान गम्भीर वाणीमें देवताओं और असुरोंसे बोले--तुमलोगोंमेंसे किसकी विजय हो?

قال سانجيا: «إنّ بهاء الربّ المبارك غوفيندا لا حدّ له. وحتى في وسط جموع الأعداء لا يعتريه اضطراب، لأنه البوروشا الأزلي—الذات العليا. لذلك، حيثما كان شري كريشنا فهناك النصر. وفي الأزمنة السالفة أيضاً تجلّى هري—لا يُصَدّ ولا يُعاق، وسهامه لا تخطئ—ثم دوّى بصوت كالرعد أمام الآلهة والأسورا قائلاً: “مَن منكم سيكون له الظفر؟”».

Verse 16

कथं कृष्ण जयेमेति यैरुक्तं तत्र तैर्जितम्‌ तत्‌ प्रसादादूधि त्रैलोक्यं प्राप्त शक्रादिभि: सुरै:,“उस समय जिन लोगोंने उनका आश्रय लेकर पूछा--“कृष्ण! हमारी जीत कैसे होगी?” उन्हींकी जीत हुई। इस प्रकार श्रीकृष्णकी कृपासे ही इन्द्र आदि देवताओंने त्रिलोकीका राज्य प्राप्त किया है

قال سانجيا: «أولئك الذين احتمَوا به وسألوه هناك: “يا كريشنا، كيف ننال الظفر؟”—هم أنفسهم نالوا النصر. حقّاً، إنما بنعمة شري كريشنا حصل إندرا وسائر الآلهة على السيادة على العوالم الثلاثة.»

Verse 17

तस्य ते न व्यथां काज्चिदिह पश्यामि भारत । यस्य ते जयमाशास्ते विश्वभुक्‌ त्रिदिवेश्वर:,“अतः भारत! मैं आपके लिये किसी प्रकारकी व्यथा या चिन्ता होनेका कारण नहीं देखता; क्योंकि देवेश्वर तथा विश्वम्भर भगवान्‌ श्रीकृष्ण आपके लिये विजयकी आशा करते हैं!

قال سانجيا: «يا بهاراتا، لا أرى هنا سبباً يدعوك إلى أي ضيقٍ أو همّ؛ لأنّ ربّ الآلهة، مُقيم العالم وحاميه، هو نفسه يرجو لك النصر.»

Verse 231

इति श्रीमहा भारते भीष्मपर्वणि श्रीमद्भगवद्गीतापर्वणि युधिष्ठिरार्जुनसंवादे एकविंशो5ध्याय:

قال سنجيا: هكذا، في المهابهارتا المقدّسة، ضمن «بارفا بهيشما»، وفي القسم الموقَّر المعروف بـ«بارفا البهاغافد غيتا»، في الحوار بين يودهيشثيرا وأرجونا، تنتهي السورة الحادية والعشرون.