Bhīṣma-nipāta-saṃvāda — Sañjaya’s Report of Bhīṣma’s Fall (भीष्मनिपातसंवादः)
घातयित्वा महावीर्य पितरं लोकधार्मिकम् | अगाधे सलिले मग्नां नावं दृष्टवेव पारगा:
ghātayitvā mahāvīryaṃ pitaraṃ lokadhārmikam | agādhe salile magnāṃ nāvaṃ dṛṣṭveva pāragāḥ, sañjaya! āj jīvita rahanepar bhī hamalogoṃ meṃ kyā sāmarthya hai? jagat-ke vikhyāta dharmātmā mahāparākrāmī pitā bhīṣma-ko yuddha meṃ maravākar ham usī prakār śoka meṃ ḍūb gaye haiṃ, jaise pāra jāne-kī icchā-vāle pathik nāva-ko agādha jala meṃ ḍūbī huī dekhkar duḥkhī hote haiṃ
قال دِهْرِتَرَاشْتْرَ: «يا سَنْجَايَا! بعدما تسبّبنا في موت أبينا ذي البأس العظيم، القائم بالدارما في العالم، غمرنا الحزن. وإن كنّا ما نزال أحياء، فأيُّ قوة بقيت لنا؟ لقد أسقطنا بهيشما—الشيخ المشهور في الدنيا بالاستقامة وبطولة لا تُضاهى—في ساحة القتال، فغرقنا في الأسى، كمسافرين يتوقون إلى العبور، فإذا رأوا زورقهم غارقًا في مياهٍ عميقة استولى عليهم اليأس.»
धृतराष्ट उवाच
The verse highlights the ethical and psychological cost of adharma in war: when a revered, dharma-upholding elder is brought down through one’s own side’s choices, the victors themselves can be left inwardly powerless—like travelers who lose the very means (the boat) needed to cross danger.
Dhṛtarāṣṭra speaks to Sañjaya after hearing of Bhīṣma’s fall. He mourns that, despite still being alive, the Kauravas feel bereft of strength and guidance, comparing their condition to would-be crossers who despair upon seeing their boat sunk in deep water.