Previous Verse
Next Verse

Shloka 23

Yuga-Lakṣaṇa and Varṣa-Pramāṇa Inquiry (युगलक्षण–वर्षप्रमाण–प्रश्न)

ततः परं कौरवेन्द्र दुर्गशैलो महोदय: । केसर: केसरयुतो यतो वात: प्रवर्तते,कौरवराज! श्यामगिरिके बाद बहुत ऊँचा दुर्ग शैल है। उसके बाद केसर पर्वत है, जहाँसे चली हुई वायु केसरकी सुगन्ध लिये बहती है

tataḥ paraṃ kauravendra durgaśailo mahodayaḥ | kesaraḥ kesarayuto yato vātaḥ pravartate |

قال سنجيا: «ثم بعد ذلك، يا سيد الكورو، يرتفع جبل شاهق عسير المسالك، كأنه حصنٌ من صخر عظيم. وبعده يأتي جبل كيسارا، الغنيّ بالزعفران؛ ومن هناك تهبّ الرياح حاملةً عبير الزعفران.»

ततःthen, thereafter
ततः:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootततः (तद्-प्रातिपदिकात्)
परम्further, beyond
परम्:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootपर (प्रातिपदिक)
कौरवेन्द्रO lord of the Kurus
कौरवेन्द्र:
TypeNoun
Rootकौरवेन्द्र (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Vocative, Singular
दुर्ग-शैलःa hard-to-access mountain
दुर्ग-शैलः:
Karta
TypeNoun
Rootदुर्गशैल (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular
महोदयःvery lofty / greatly rising
महोदयः:
Karta
TypeAdjective
Rootमहोदय (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular
केसरःKesar (name of a mountain)
केसरः:
Karta
TypeNoun
Rootकेसर (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular
केसर-युतःendowed with saffron / having kesara
केसर-युतः:
Karta
TypeAdjective
Rootयुत (कृदन्त; √युज्/युज्-सम्बन्धे/योगे)
FormMasculine, Nominative, Singular
यतःfrom where
यतः:
Apadana
TypeIndeclinable
Rootयतः (यद्-प्रातिपदिकात्)
वातःwind
वातः:
Karta
TypeNoun
Rootवात (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular
प्रवर्ततेsets forth, blows, proceeds
प्रवर्तते:
TypeVerb
Rootप्र√वृत् (वर्तते)
FormPresent, Third, Singular, Atmanepada

संजय उवाच

S
Sañjaya
K
Kauravendra (Dhṛtarāṣṭra)
D
Durgaśaila (mountain/fort-like peak)
K
Kesara (mountain)
V
Vāta (wind)

Educational Q&A

The verse is primarily descriptive rather than prescriptive: it frames the battlefield setting through vivid geography and sensory detail (the saffron-scented wind), underscoring how the environment itself becomes part of the war’s solemn atmosphere.

Sañjaya continues reporting to Dhṛtarāṣṭra, describing the terrain beyond a lofty, fortress-like mountain and then the Kesara mountain, noted for saffron and the fragrant wind that blows from it—part of the broader depiction of the Kurukṣetra region and its surroundings.