अश्वमेधावसानम् — Dakṣiṇā-vibhāga and Avabhṛtha
Completion of the Aśvamedha
पुरा शक्रस्य यजत: सर्व ऊचुर्महर्षय: । ऋतचिविक्षु कर्मव्यग्रेषु वितते यज्ञकर्मणि,राजन! प्राचीन कालकी बात है, जब इन्द्रका यज्ञ हो रहा था और सब महर्षि मन्त्रोच्चारण कर रहे थे, ऋत्विजूलोग अपने-अपने कर्मोमें लगे थे, यज्ञका काम बड़े समारोह और विस्तारके साथ चल रहा था, उत्तम गुणोंसे युक्त आहुतियोंका अग्निमें हवन किया जा रहा था, देवताओंका आवाहन हो रहा था, बड़े-बड़े महर्षि खड़े थे, ब्राह्मणलोग बड़ी प्रसन्नताके साथ वेदोक्त मन्त्रोंका उत्तम स्वरसे पाठ करते थे और शीघ्रकारी उत्तम अध्वर्युगण बिना किसी थकावटके अपने कर्तव्यका पालन कर रहे थे। इतनेहीमें पशुओंके आलम्भका समय आया। महाराज! जब पशु पकड़ लिये गये, तब महर्षियोंको उनपर बड़ी दया आयी
vaiśampāyana uvāca | purā śakrasya yajataḥ sarva ūcur maharṣayaḥ | ṛtvikṣu karmavyagreṣu vitate yajñakarmaṇi, rājan |
قال فَيْشَمْبَايَنَة: «في سالف الدهر، أيها الملك، حين كان شَكْرَة (إندرا) يقيم ذبيحةً، تكلّم جميعُ المَهارِشيّين بينما كانت الشعائر تمضي في سعةٍ وجلال. وكان الكهنةُ القائمون بالطقس منشغلين بواجباتهم، وقد انبسط عملُ القربان على نطاقٍ عظيم. فلما حان وقتُ تقييد الحيوانات لأجل الرِّيت، نهضت في قلوب الحكماء رحمةٌ بتلك المخلوقات».
वैशम्पायन उवाच
The verse frames a grand Vedic sacrifice as a setting where dharma is not merely procedural; the sages’ speech and later compassion toward bound animals highlight ethical reflection within ritual action.
Vaiśampāyana recounts an ancient episode: Indra is conducting an elaborate sacrifice; seers and priests are actively performing their roles, and the story is poised to turn at the moment when animals are to be bound for the rite, prompting the sages’ concern.