Shloka 1
Adhyāya 42 — Mahābhūta–Indriya–Adhyātma-Vyavasthā
Brahmā’s Instruction on Elements and Faculties
ऑपनआक्राता बछ। अं द्विचत्वारिशोड ध्याय: अहंकारसे पञज्च महाभूतों और इन्द्रियोंकी सृष्टि, अध्यात्म, अधिभूत और कक लड़ अब तथा निवृत्तिमार्गका उपदेश ब्रह्मोवाच अहंकारात् प्रसूतानि महाभूतानि पड्च वै । पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्व पठचमम्,ब्रद्माजीने कहा--महर्षिगण! अहंकारसे पृथ्वी, वायु, आकाश, जल और पाँचवाँ तेज >-ये पञ्च महाभूत उत्पन्न हुए हैं
brahmovāca—ahaṅkārāt prasūtāni mahābhūtāni pañca vai | pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca pañcamam ||
قال براهما: «من الأنا-صنع (ahaṅkāra) تنبثق حقًّا العناصر العظمى الخمسة: الأرض، والريح، والفضاء، والماء، والخامس النار/النور». وفي هذا التعليم تُعرض الكوسمولوجيا خريطةً أخلاقيةً وروحية: فبفهم كيف ينهض عالم العناصر من المبدأ الباطني الذي يُنشئ “أنا”، يُهدى السالك إلى التجرّد وسلوك طريق الانسحاب (nivṛtti) عن التماهي مع المكوّنات المادية للتجربة.
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
The verse teaches a causal hierarchy: the five gross elements are said to arise from ahaṅkāra (ego-sense). Spiritually, it encourages seeing the material world as derivative of inner identification, supporting detachment and the nivṛtti (withdrawal) orientation.
A doctrinal discourse is underway: Brahmā is presented as instructing sages about creation—specifically the emergence of the five great elements—within a broader teaching that also addresses adhyātma/adhibhūta perspectives and the path of renunciation.