Shloka 23
भूतभव्यभविष्यादि धर्मकामार्थनि श्चयम् । सिद्धसंघपरिज्ञातं पुराकल्पं सनातनम्,महाप्राज्ञ! जिसमें भूत, वर्तमान और भविष्य आदिके तथा धर्म, अर्थ और कामके स्वरूपका निश्चय किया गया है, जिसको सिद्धोंके समुदायने भलीभाँति जाना है, जिसका पूर्वकालमें निर्णय किया गया था और बुद्धिमान् पुरुष जिसे जानकर सिद्ध हो जाते हैं, उस परम उत्तम सनातन ज्ञानका अब मैं तुमसे वर्णन करता हूँ
bhūtabhavyabhaviṣyādi dharmakāmārthaniścayam | siddhasaṅghaparijñātaṃ purākalpaṃ sanātanam, mahāprājña! yasmīn bhūta-vartamāna-bhaviṣyādīnāṃ tathā dharma-artha-kāmānāṃ svarūpasya niścayo kṛtaḥ, yaṃ siddhagaṇo bhūyaḥ samyag avagataḥ, yaḥ pūrvakāle viniścitaḥ, yaṃ viditvā buddhimantaḥ puruṣāḥ siddhā bhavanti, tasya paramottamasya sanātanasya jñānasya adhunāhaṃ tvāṃ prati varṇanaṃ kariṣyāmi
قال فايُو: «يا أيها الحكيم العظيم، سأصف لك الآن تلك المعرفة العليا الأزلية—التي يُحسم فيها فهمُ طبيعة الماضي والحاضر والمستقبل، وكذلك المعيار الحقّ للدَّرما (الواجب/الناموس)، والأرثا (المنفعة/الرزق)، والكاما (الرغبة). لقد أدركتها جماعاتُ السِّدّها إدراكًا تامًّا، وقُرِّرت في الأزمنة السحيقة، وبمعرفتها يبلغ الحكماء تمامَ الكمال الروحي».
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
The verse introduces an exposition of ‘eternal knowledge’ that clarifies the nature of time (past, present, future) and the proper understanding of the human aims—dharma (right order), artha (welfare), and kāma (desire). It frames this knowledge as time-tested, affirmed by perfected sages, and spiritually transformative for the wise.
Vāyudeva begins a didactic discourse, announcing that he will explain an ancient, authoritative doctrine. The emphasis is on the pedigree of the teaching—known to siddhas and settled in primordial times—before the detailed instruction that follows.