Shloka 20
सप्तहोतृ-विधानम् एवं इन्द्रिय–मनःसंवादः
The Seven Hotṛs and the Debate of Senses and Mind
अथवास्मासु लीनेषु तिष्ठत्सु विषयेषु च । यदि संकल्पमात्रेण भुद्ुक्ते भोगान् यथार्थवत्,अथवा हम सब इन्द्रियाँ लीन हो जायँ या विषयोंमें स्थित रहें, यदि आप अपने संकल्पमात्रसे विषयोंका यथार्थ अनुभव करनेकी शक्ति रखते हैं और आपको ऐसा करनेमें सदा ही सफलता प्राप्त होती है तो जरा नाकके द्वारा रूपका तो अनुभव कीजिये, आँखसे रसका तो स्वाद लीजिये और कानके द्वारा गन्धोंको तो ग्रहण कीजिये। इसी प्रकार अपनी शक्तिसे जिह्लाके द्वारा स्पर्शका, त्वचाके द्वारा शब्दका और बुद्धिके द्वारा स्पर्शका तो अनुभव कीजिये
athavāsmāsu līneṣu tiṣṭhatsu viṣayeṣu ca | yadi saṅkalpamātreṇa bhunkte bhogān yathārthavat ||
قال العقل: «سواء انكفأت الحواس فذابت فيَّ، أو بقيت قائمةً على موضوعاتها—إن كنتم، بمجرد القصد، تستطيعون أن تختبروا اللذات على حقيقتها، ولا تخطئون في ذلك قط—فامتحنوا الأمر: أدرِكوا الصورة بالأنف، وتذوّقوا الطعم بالعين، والتقطوا الروائح بالأذن. وكذلك، فلتُدرِك اللسانُ اللمسَ، ولتُدرِك البشرةُ الصوتَ، وليُدرِك العقلُ اللمسَ.»
मन उवाच
Educational Q&A
The verse challenges the claim that mere mental intention can generate authentic sensory experience independent of the proper sense-organ and its object. By proposing impossible cross-sensory tasks (seeing with the nose, tasting with the eye, etc.), it underscores the limits of willpower and the need for disciplined understanding of how cognition and sense-perception actually function.
Mind (Manas) speaks in a disputational, testing tone, setting up a reductio ad absurdum: if someone asserts unfailing power to experience objects purely by resolve—whether the senses are withdrawn or active—then they should be able to invert the normal roles of the senses. The point is to expose an overclaim and clarify the proper relation between senses, objects, and inner faculties.