Shloka 19
Abhaya-Itihāsa: Karma, Indriyas, and the Non-sensory Brahman
Brāhmaṇī–Brāhmaṇa Saṃvāda
इस प्रकार श्रीमहाभारत आश्वमेधिकपर्वके अन्तर्गत अनुगीतापर्वमें उन्नीयवाँ अध्याय पूरा हुआ,घ्राणं जिद्दा च चक्षुश्न त्वक् च श्रोत्रं च पठचमम् | मनो बुद्धिश्न सप्तैता जिद्दा वैश्वानराचिष: “प्राण (नासिका), जिद्ा, नेत्र, त्वचा और पाँचवाँ कान एवं मन तथा बुद्धि--ये उस वैश्वानर अग्निकी सात जिद्लाएँ हैं। सूँघनेयोग्य गन्ध, दर्शनीय रूप, पीनेयोग्य रस, स्पर्श करनेयोग्य वस्तु, सुननेयोग्य शब्द, मनके द्वारा मनन करने और बुद्धिके द्वारा समझने योग्य विषय--ये सात मुझ वैश्वानरकी समिधाएँ हैं
ghrāṇaṁ jihvā ca cakṣuṣ tvak ca śrotraṁ ca pañcamam | mano buddhis ca sapta etā jihvā vaiśvānarārcīṣaḥ ||
قال فايُو: «الأنف، واللسان، والعينان، والجلد، وكخامسٍ الأذن—ومعها الذهن والعقل—هذه السبعة هي ألسنة (لهيب) نار فايشفانارا (Vaiśvānara). والرائحة التي تُشمّ، والصورة التي تُرى، والطعم الذي يُذاق، والملموس الذي يُلمس، والصوت الذي يُسمع؛ وكذلك ما يتأمله الذهن وما يدركه العقل—هذه هي الحطبُ القرابين السبعة التي تُغذّي فايشفانارا الباطن.»
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
The verse reframes human experience as an inner sacrificial fire (Vaiśvānara): the sense-faculties plus mind and intellect are its ‘flames,’ and their respective objects are the ‘fuel.’ Ethically, it points to disciplined engagement with sense-objects—offering them rightly rather than being consumed by them.
In the Anugītā section of the Aśvamedhika Parva, Vāyudeva teaches a contemplative doctrine using Vedic sacrificial imagery, explaining the body-mind system as a sacred fire and mapping faculties and objects onto ritual elements.