Shloka 16
Abhaya-Itihāsa: Karma, Indriyas, and the Non-sensory Brahman
Brāhmaṇī–Brāhmaṇa Saṃvāda
तस्मिंल्लीने प्रलीयेत समानो व्यान एव च । अपानप्राणयोर्मध्ये उदानो व्याप्य तिष्ठति । तस्माच्छयान पुरुष प्राणापानौ न मुडचतः,“समान और व्यान--इन दोनोंके बीचमें प्राण और अपान विचरते हैं। उस अपानसहित प्राणके लीन होनेपर समान और व्यानका भी लय हो जाता है। अपान और प्राणके बीचमें उदान सबको व्याप्त करके स्थित होता है। इसीलिये सोये हुए पुरुषको प्राण और अपान नहीं छोड़ते हैं
tasmiṁl līne pralīyeta samāno vyāna eva ca | apāna-prāṇayor madhye udāno vyāpya tiṣṭhati | tasmāc chayānaṁ puruṣaṁ prāṇāpānau na muñcataḥ |
قال إله الريح فايُو: «إذا انحلَّ البرانا (prāṇa) وامتزج بالأبانا (apāna)، خمد السمانا (samāna) والفيانا (vyāna) معه. وبين الأبانا والبرانا يقوم الأودانا (udāna) شاملاً كلَّ شيء. لذلك فإن البرانا والأبانا لا يهجران الإنسان وهو نائم—فالحياة تُصان بتآزر الأنفاس الحيوية على نظامٍ محكم، وإن سكنت الحواس.»
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that life is maintained by an organized hierarchy of vital functions (prāṇas). Even in sleep, when outward activity quiets, prāṇa and apāna continue their sustaining work, while udāna pervades and stabilizes the system—showing an ethical-spiritual lesson of inner order and dependence on subtle supports.
Vāyu-deva explains the interrelation of the vital airs within the body: prāṇa’s absorption leads to the subsiding of samāna and vyāna, while udāna remains positioned between prāṇa and apāna, pervading all. This physiological-metaphysical account is used to clarify why the sleeping person is not deserted by life-breath.