Shloka 45
Mokṣa-dharma Yoga-Upadeśa: Equanimity, Sense-Restraint, and Vision of the Ātman (आत्मदर्शन-योगोपदेशः)
यथा स्वकोषे प्रक्षिप्प भाण्डं भाण्डमना भवेत्,जैसे घरका सामान अपने कोटेमें डालकर भी मनुष्य उन्हींके चिन्तनमें मन लगाये रहता है, उसी प्रकार इन्द्रियरूपी चंचल द्वारोंसे विचरनेवाले मनको अपनी कायामें ही स्थापित करके वहीं आत्माका अनुसंधान करे और प्रमादको त्याग दे
yathā svakoṣe prakṣipya bhāṇḍaṁ bhāṇḍam anā bhavet, tathendriyarūpaiś cañcaladvāraiś caramāṇaṁ manaḥ svāṁ kāyām eva pratiṣṭhāpya tatraivātmānusandhānaṁ kuryāt pramādaṁ ca tyajet
كما أن الرجل، وإن أودع كلَّ متاع بيته آمنًا في مخزنه الخاص، يظلُّ قلبه مشغولًا بتلك الممتلكات نفسها؛ كذلك ينبغي للمرء أن يجمع ذهنه—الذي يسرح خارجًا عبر “أبواب” الحواس القلقة—فيردَّه إلى جسده هو، وهناك يفتّش عن الذات (آتمن)، ويترك الغفلة والتهوّر.
ब्राह्मण उवाच
Educational Q&A
External order or possession-management does not settle the mind; true discipline is to withdraw the mind from the restless sense-gates, establish it inwardly, and pursue Self-inquiry while abandoning pramāda (carelessness).
A Brahmin speaker delivers an instruction using a household analogy: even after storing goods safely, one can remain mentally entangled; likewise, the mind roams through the senses unless deliberately re-centered in the body for contemplation of the Self.