Shloka 5
अध्याय ६ — युधिष्ठिरस्य वैराग्य-वाक्यं धृतराष्ट्रस्य वनगमनाभिलाषश्च
Chapter 6: Yudhiṣṭhira’s Renunciatory Appeal and Dhṛtarāṣṭra’s Resolve for the Forest
इस प्रकार श्रीमह्याभारत आश्रमवासिकपवके अन्तर्गत आश्रमवासपर्वमें धृतराष्रका उपदेशविषयक पाँचवाँ अध्याय पूरा हुआ,एतन्मण्डलमित्याहुराचार्या नीतिकोविदा: । कुरुश्रेष्ठट अमात्य (मन्त्री), जनपद (देश), नाना प्रकारके दुर्ग और सेना--इनपर शत्रुओंका यथेष्ट लक्ष्य रहता है (अतः इनकी रक्षाके लिये सदा सावधान रहना चाहिये)। प्रभो! कुन्तीनन्दन! उपर्युक्त बारह प्रकारके मनुष्य राजाओंके ही मुख्य विषय हैं। मन्त्रीके अधीन रहनेवाले कृषि आदि साठ” गुण और पूर्वोक्त बारह प्रकारके मनुष्य--इन सबको नीतिज्ञ आचार्योने “मण्डल” नाम दिया है || ३-४ $ || अत्र षाड्गुण्यमायत्तं युधिष्ठिर निबोध तत्
etad maṇḍalam ity āhur ācāryā nīti-kovidāḥ | kuru-śreṣṭha amātya-janapada-nānā-vidha-durga-senāsu śatrūṇāṃ yathā-iṣṭaṃ lakṣyaṃ bhavati | ataḥ teṣāṃ rakṣāyāṃ sadā apramādaḥ kartavyaḥ | prabho kuntī-nandana! uparyuktā dvādaśa-vidhā manuṣyā rājñāṃ mukhyā viṣayāḥ | amātyādhīnāni kṛṣi-ādīni ṣaṣṭi-guṇāḥ pūrvoktāś ca dvādaśa-vidhā manuṣyāḥ—etān sarvān nīti-jñā ācāryāḥ “maṇḍalam” iti nāmnā vadanti | atra ṣāḍguṇyam āyattaṃ yudhiṣṭhira nibodha tat ||
ويقول المعلّمون الحاذقون بفنون السياسة: «هذا هو ما يُسمّى “المَنْدَلا” (maṇḍala)، أي دائرة المملكة». يا خيرَ الكورو، إنّ الأعداء يثبتون أبصارهم—كما يشاؤون—على مجلس وزراء الملك، وعلى بلاده ورعيّته، وعلى حصونه المتنوّعة، وعلى جيشه؛ فلذلك ينبغي أن يبقى المرء يقِظًا أبدًا في حراسة هذه الأمور. أيها السيد، يا ابنَ كونتي، إنّ أصناف الناس الاثني عشر المذكورة آنفًا هي أهمّ ما يشغل الملوك. وأمّا الوظائف الستّون—كالزراعة—التي تقع تحت إشراف الوزير، مع تلك الطبقات الاثنتي عشرة من الناس، فكلّ ذلك، على قول العارفين بالسياسة، يُسمّى مجتمعًا “المَنْدَلا”. والآن، يا يودهيشثيرا، فاعلم أنّ السياسة ذات التدابير الستة تقوم على هذا.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
A king’s effective rule depends on understanding and safeguarding the ‘maṇḍala’—the interconnected political and administrative factors (ministers, realm, forts, army, key social categories). Since enemies constantly watch these vulnerabilities, vigilant protection is a moral and practical duty of governance; upon this foundation rests the sixfold diplomatic policy (ṣāḍguṇya).
Vaiśampāyana continues a didactic passage addressed to Yudhiṣṭhira, summarizing how authorities on polity define the ‘maṇḍala’ and warning that enemies target a kingdom’s core supports. The discourse transitions toward explaining the ṣāḍguṇya (six measures of foreign policy) as dependent on this framework.