Shloka 52
Vyāsa’s Inquiry into Dhṛtarāṣṭra’s Tapas and the Identification of Vidura with Dharma
संदिषश् श्रेति कर्तव्यं प्रययुर्भतृभि: सह । द्रौपदी आदि समस्त कौरवस्त्रियोंने अपने श्वशुरको न्यायपूर्वक प्रणाम किया। फिर दोनों सासुओंने उन्हें गलेसे लगाकर आशीर्वाद दे, जानेकी आज्ञा दी और उन्हें उनके कर्तव्यका उपदेश भी दिया। तत्पश्चात् वे अपने पतियोंके साथ चली गयीं || ५०-५१ $ ।। ततः प्रजज्ञे निनदः सूतानां युज्यतामिति,तदनन्तर सारथियोंने 'रथ जोतो, रथ जोतो” की पुकार मचायी। फिर ऊँटोंके चिग्घाड़ने और घोड़ोंके हिनहिनानेकी आवाज हुई। इसके बाद अपने घरकी स्त्रियों, भाइयों और सैनिकोंके साथ राजा युधिष्छिर पुनः: हस्तिनापुर नगरको लौट आये
saṃdiśya śreṣṭhi kartavyaṃ prayayur bhrātṛbhiḥ saha | tataḥ prajajne ninadaḥ sūtānāṃ yujyatām iti |
قال يودهيشثيرا: «لمّا لُقِّنوا ما ينبغي فعله على وجهه، انطلقوا مع إخوتهم. ثم ارتفع ضجيجٌ بين السُّوّاس: “اشدّوا النير! اشدّوا النير!” وسرعان ما تتابعت أصواتُ الجِمالِ وصهيلُ الخيل. وبعد ذلك عاد الملك يودهيشثيرا، ومعه نساءُ بيته وإخوته وجنده، إلى مدينة هاستينابورا مرةً أخرى—سائرًا على مقتضى اللياقة والواجب.»
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
Even in moments of separation and sorrow, one should act according to kartavya (duty) and maryādā (propriety). The passage highlights disciplined conduct—receiving instruction, organizing departure, and returning to the capital with one’s dependents and forces—showing dharma as steadiness and order amid emotional upheaval.
After formal leave-taking and instructions about proper duties, the party prepares to move. The charioteers raise the call to yoke the chariots, animals cry and neigh, and then King Yudhiṣṭhira—along with the women of the household, his brothers, and soldiers—returns to Hastināpura.