Shloka 3
Puṣkara-Śapatha Itihāsa (Agastya–Indra Dispute at the Tīrthas) | पुष्कर-शपथ-आख्यानम्
भीष्मजीने कहा--युधिष्छिर! जो वेदोक्त व्रतका पालन नहीं करते, वे ब्राह्मणकी इच्छापूर्तिके लिये श्राद्धमें भोजन कर सकते हैं; किंतु जो वैदिक व्रतका पालन कर रहे हों, वे यदि किसीके अनुरोधसे श्राद्धका अन्न ग्रहण करते हैं तो उनका व्रत भंग हो जाता है ।।
yudhiṣṭhira uvāca | yad idaṃ tapa ity āhur upavāsaṃ pṛthagjanāḥ | tapaḥ syād etad eveha tapo 'nyad vāpi kiṃ bhavet ||
قال بهيشما: «يا يودهيشثيرا! من لا يلتزم بنذرٍ على وفق ما جاء في الفيدا يمكنه أن يأكل طعامَ شرادها إرضاءً لرغبةِ براهمن؛ أمّا من كان قائمًا على نذرٍ فيديّ، فإذا قبل طعامَ شرادها استجابةً لطلبِ أحدٍ، انكسر نذره.» وقال يودهيشثيرا: «يا جدّي، إنّ عامة الناس يسمّون الصوم (أوبافاسا) “تَبَس” (الزهد/التقشّف). فما رأيك في ذلك؟ أأالصوم وحده هو التبس حقًّا، أم للتبس صورةٌ أخرى أيضًا؟»
युधिछ्िर उवाच
Educational Q&A
The verse frames an ethical inquiry: whether austerity (tapas) should be reduced to mere fasting, or understood more broadly as disciplined self-restraint and right conduct. Yudhiṣṭhira invites Bhīṣma to define tapas beyond popular assumptions.
During Bhīṣma’s instruction on dharma in the Anuśāsana Parva, Yudhiṣṭhira asks a clarifying question about religious practice: people commonly equate tapas with fasting, and he seeks Bhīṣma’s authoritative explanation of what truly constitutes austerity.