Shloka 2
युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! च्यवन मुनिके अन्तर्धान हो जानेपर राजा कुशिक और उनकी महान् सौभाग्यशालिनी पत्नीने क्या किया? यह मुझे बताइये ।। भीष्म उवाच अदृष्टवा स महीपालस्तमृषिं सह भार्यया । परिश्रान्तो निववृते व्रीडितो नष्टचेतन:,भीष्मजीने कहा--राजन्! पत्नीसहित भूपालने बहुत ढूँढ़नेपर भी जब ऋषिको नहीं देखा तब वे थककर लौट आये। उस समय उन्हें बड़ा संकोच हो रहा था। वे अचेत-से हो गये थे
bhīṣma uvāca |
adṛṣṭvā sa mahīpālas tam ṛṣiṃ saha bhāryayā |
pariśrānto nivavṛte vrīḍito naṣṭacetanaḥ ||
قال بهيشما: لما لم يستطع الملك، مع زوجته، أن يعثر على ذلك الحكيم، عاد منهكًا. وقد غلبته الخجلة وتأنيب النفس حتى صار كأنه فاقد الوعي—إذ اضطرب ذهنه لفشله في رؤية الزاهد الذي توارى عن الأنظار.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical contrast between royal power and ascetic authority: when a king cannot reach a sage (who may withdraw from sight by spiritual power), the proper response is not coercion but humility. The king’s shame and mental collapse underscore the moral weight of failing in reverence, patience, or right conduct toward a rishi.
After Chyavana disappears (becomes unperceivable), King Kushika searches for him with his wife but cannot find him. Exhausted, the king turns back, feeling deep embarrassment and becoming mentally stunned, setting up the next part of the episode about why the sage withdrew and what consequences or lessons follow.