Shloka 6
ययाति–दौहित्रसंवादः
Yayāti and the Grandsons: Discourse on Lokas, Dāna, and Satya
(न च कुर्यन्निरो दैन्यं शाठ्यं क्रोधं तथैव च । जैह्म्यं च मत्सरं वैरं सर्वत्रैव न कारयेत् ।। मातरं पितरं चैव विद्वांसं च तपोधनम् । क्षमावन्तं च देवेन्द्र नावमन्येत बुद्धिमान् ।। शक्तस्तु क्षमते नित्यमशक्तः: क्रुध्यते नर: । दुर्जन: सुजन द्वेष्टि दुर्बलो बलवत्तरम् ।। रूपवन्तमरूपी च धनवन्तं च निर्धन: । अकर्मी कर्मिण द्वेष्टि धार्मिक च न धार्मिक: ।। निर्गुणो गुणवन्तं च शक्रैतत् कलिलक्षणम् ।) देवेन्द्र! (इसके बाद मैंने यह आदेश दिया कि) मनुष्य दीनता, शठता और क्रोध न करे। कुटिलता, मात्सर्य और वैर कहीं न करे। माता-पिता, विद्वान, तपस्वी तथा क्षमाशील पुरुषका बुद्धिमान् मनुष्य कभी अपमान न करे। शक्तिशाली पुरुष सदा क्षमा करता है। शक्तिहीन मनुष्य सदा क्रोध करता है। दुष्ट मानव साधु पुरुषसे और दुर्बल अधिक बलवान्से द्वेष करता है। कुरूप मनुष्य रूपवानसे, निर्धन धनवानसे, अकर्मण्य कर्मनिष्ठसे और अधार्मिक धर्मात्मासे द्वेष करता है। इसी प्रकार गुणहीन मनुष्य गुणवानसे डाह रखता है। इन्द्र! यह कलिका लक्षण है। अक्रोधन: क्रोधने भ्यो विशिष्ट- स्तथा तितिक्षुरतितिक्षोविशिष्ट: । अमानुषेभ्यो मानुषाश्च प्रधाना विद्वांस्तथैवाविदुष: प्रधान:,क्रोध करनेवालोंसे वह पुरुष श्रेष्ठ है, जो कभी क्रोध नहीं करता। इसी प्रकार असहनशीलसे सहनशील उत्तम है, मनुष्येतर प्राणियोंसे मनुष्य श्रेष्ठ हैं और मूर्खोंसे विद्वान् उत्तम है
śakra uvāca |
na ca kuryān naro dainyaṁ śāṭhyaṁ krodhaṁ tathaiva ca |
jaihmyam ca matsaraṁ vairaṁ sarvatraiva na kārayet ||
mātaraṁ pitaraṁ caiva vidvāṁsaṁ ca tapodhanam |
ksamāvantaṁ ca devendra nāvamanyeta buddhimān ||
śaktas tu kṣamate nityam aśaktaḥ krudhyate naraḥ |
durjanaḥ sujanaṁ dveṣṭi durbalo balavattaram ||
rūpavantam arūpī ca dhanavantaṁ ca nirdhanaḥ |
akarmī karmiṇaṁ dveṣṭi dhārmikaṁ ca na dhārmikaḥ ||
nirguṇo guṇavantaṁ ca śakra etat kalilakṣaṇam ||
وتابع يَياطي: «يا ديفِندرا! ثم أوصيته بهذا: ألا يركن الإنسان إلى الذلّ، ولا إلى الخداع، ولا إلى الغضب؛ وألا يمارس الاعوجاج ولا الحسد ولا العداوة في أي موضع. ولا ينبغي للعاقل أن يهين أمه وأباه، ولا عالِمًا، ولا ناسكًا غنيًّا بالتقشّف، ولا رجلًا حليمًا. فالقويّ دائم الصفح، والضعيف سريع الغضب. والشرير يبغض الصالح، والواهن يبغض من هو أقوى منه. والقبيح يحقد على الجميل، والفقير يحقد على الغني، والكسول يبغض المجتهد، والفاجر يبغض البارّ. وكذلك عديم الفضيلة يحسد صاحب الفضيلة. يا شَكرا، تلك علامات عصر كالي. فمَن لا يغضب أرفع من الغضوب، والحليم أرفع من غير الحليم، والإنسان أرفع من غير الإنسان، والعالِم أرفع من الجاهل.»
शक्र उवाच
Educational Q&A
Strength is shown through forgiveness and restraint, not anger. One should avoid deceit, envy, and enmity, and must honor parents, the learned, ascetics, and the forgiving. Envy of virtue, wealth, beauty, strength, and righteousness is presented as a hallmark of Kali—moral decline.
Śakra (Indra) is speaking as a moral instructor, listing behaviors to be avoided and identifying social-ethical inversions—where the inferior resents the superior—as ‘Kali’s marks.’ The passage functions as a diagnostic of degeneration and a counsel for righteous conduct.