Shloka 7
Yayāti’s Request for Youth: Sons’ Refusals and Pūru’s Acceptance (ययातेः यौवन-विनिमयः)
(क्ुद्धस्य निष्फलान्येव दानयज्ञतपांसि च | तस्मादक्रोधने यज्ञस्तपो दानं महाफलम् ।। न पूतो न तपस्वी च न यज्वा न च कर्मवित् । क्रोधस्य यो वशं गच्छेत् तस्य लोकद्वयं न च ।। पुत्रभृत्यसुहन्मित्रभार्या धर्मश्च सत्यता । तस्यैतान्यपयास्यन्ति क्रोधशीलस्य निश्चितम् ।।) यत् कुमारा: कुमार्यश्न वैरं कुर्युरचेतस: । न तत् प्राज्ञोडनुकुर्वीत न विदुस्ते बलाबलम्,क्रोधीके यज्ञ, दान और तप--सभी निष्फल होते हैं। अतः जो क्रोध नहीं करता, उसी पुरुषके यज्ञ, तप और दान महान् फल देनेवाले होते हैं। जो क्रोधके वशीभूत हो जाता है, वह कभी पवित्र नहीं होता तथा तपस्या भी नहीं कर सकता। उसके द्वारा यज्ञका अनुष्ठान भी सम्भव नहीं है और वह कर्मके रहस्यको भी नहीं जानता। इतना ही नहीं, उसके लोक और परलोक दोनों ही नष्ट हो जाते हैं। जो स्वभावसे ही क्रोधी है, उसके पुत्र, भृत्स, सुहृद्, मित्र, पत्नी, धर्म और सत्य--ये सभी निश्चय ही उसे छोड़कर दूर चले जायँगे। अबोध बालक और बालिकाएँ अज्ञानवश आपसमें जो वैर-विरोध करते हैं, उसका अनुकरण समझदार मनुष्योंको नहीं करना चाहिये; क्योंकि वे नादान बालक दूसरोंके बलाबलको नहीं जानते
śukra uvāca |
kruddhasya niṣphalāny eva dānayajñatapāṃsi ca |
tasmād akrodhane yajñas tapo dānaṃ mahāphalam ||
na pūto na tapasvī ca na yajvā na ca karmavit |
krodhasya yo vaśaṃ gacchet tasya lokadvayaṃ na ca ||
putrabhṛtyasuhṛnmitrabhāryā dharmaś ca satyatā |
tasyaitāny apayāsyanti krodhaśīlasya niścitam ||
yat kumārāḥ kumāryaś ca vairaṃ kuryur acetasaḥ |
na tat prājño 'nukuryīta na vidus te balābalam ||
قال شُكرا: «إنّ من استبدّ به الغضب صارت الهبات والقرابين (اليَجْنَ) والتقشّفات (التَّبَس) بلا ثمرة. لذلك فإنّ الرجل الخالي من الغضب تؤتي قرابينه وتقشّفاته وصدقاته ثوابًا عظيمًا. ومن خضع لسلطان الغضب لا يتطهّر ولا يكون ناسكًا حقًّا؛ لا يقدر أن يقيم القربان على وجهه، ولا يفهم المعنى الباطن للفعل (الكَرْما). بل إنّ له تُفقد الدنيا والآخرة معًا. أمّا من طُبع على السخط، فإنّ أبناءه وخدمه وذوي الودّ وأصدقاءه وزوجه والدَّهَرْما والصدق—كلّ ذلك لا محالة ينفضّ عنه ويبتعد. والعداوة التي يصنعها الصبيان والبنات السفهاء عن جهل لا ينبغي للحكماء أن يقلّدوها، لأنّ أولئك الأطفال لا يعرفون قوّة غيرهم وضعفه.»
शुक्र उवाच
Educational Q&A
Anger nullifies religious and ethical merit: charity, sacrifice, and austerity become fruitless when performed in wrath. Freedom from anger (akrodha) is presented as the condition that makes dharma-bearing acts truly fruitful, preserving both worldly welfare and the afterlife.
Śukra delivers a didactic warning: he contrasts the angry person—who loses purity, spiritual capacity, social bonds, and both worlds—with the non-angry person whose rites and virtues bear great fruit. He concludes by advising the wise not to imitate childish quarrels, since children act without understanding others’ relative strength.