Previous Verse
Next Verse

Shloka 12

अग्निशाप-प्रसंगः

Agni’s Curse and the Restoration of Ritual Order

सौतिर्वाच चिन्तयित्वा ततो वल्रिश्वक्रे संहारमात्मन:,उग्रश्रवाजी कहते हैं--महर्षियो! तदनन्तर अग्निदेवने कुछ सोच-विचारकर द्विजोंके अन्निहोत्र, यज्ञ, सत्र तथा संस्कारसम्बन्धी क्रियाओंमेंसे अपने-आपको समेट लिया। फिर तो अग्निके बिना समस्त प्रजा ३>कार, वषट्कार, स्वथा और स्वाहा आदिसे वंचित होकर अत्यन्त दुःखी हो गयी। तब महर्षिगण अत्यन्त उद्विग्न हो देवताओंके पास जाकर बोले --

Sautir uvāca: cintayitvā tato vṛṣṇiśvakre saṁhāram ātmanaḥ; ugraśravā uvāca—maharṣayaḥ! tadanantaram Agnidevena kiñcit vicārya dvijānām agnihotra-yajña-satra-saṁskāra-sambandhī kriyāsu svayam ātmā saṁhṛtaḥ. tataḥ Agni-rahitā sarvā prajā oṁkāra-vaṣaṭkāra-svadhā-svāhā-ādibhiḥ vañcitā atyanta-duḥkhitā babhūva. atha maharṣayaḥ atyanta-udvignā devatān upetya ūcuḥ—

قال ساوتي (أوغراشرافاس): بعد أن تفكّر، يا معشرَ الحكماء العظام، انسحب أغني من الطقوس. فإن إله النار، بعدما نظر في الأمر، جمع نفسه وتراجع عن أعمال الدِّفِجَة (البرهمنة) الطقسية: أغنيهوترا اليومية، والـyajña، والـsatra (الجلسات القربانية الطويلة)، وطقوس الـsaṃskāra. وبغياب أغني انقطعت الخليقة عن الألفاظ المقدّسة والقرابين—oṁ، وvaṣaṭ، وsvadhā، وsvāhā، وسواها—فوقعت في كربٍ شديد. عندئذٍ مضى الرِّيشِيّون، وقد اشتدّ فزعهم، إلى الآلهة وقالوا—

सौतिःSauti (Ugraśravas), the narrator
सौतिः:
Karta
TypeNoun
Rootसौति
FormMasculine, Nominative, Singular
उवाचsaid
उवाच:
TypeVerb
Rootवच्
FormPerfect, Third, Singular, Parasmaipada
चिन्तयित्वाhaving reflected/considered
चिन्तयित्वा:
TypeVerb
Rootचिन्त्
Formक्त्वा (absolutive), Active
ततःthen, thereafter
ततः:
TypeIndeclinable
Rootततः
वल्रिin/at Valri (place-name; reading uncertain)
वल्रि:
Adhikarana
TypeNoun
Rootवल्रि
FormMasculine, Locative, Singular
श्वक्रेin/at Śvakra (place-name; reading uncertain)
श्वक्रे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootश्वक्र
FormMasculine, Locative, Singular
संहारम्withdrawal, contraction, gathering-in
संहारम्:
Karma
TypeNoun
Rootसंहार
FormMasculine, Accusative, Singular
आत्मनःof himself/its own
आत्मनः:
TypeNoun
Rootआत्मन्
FormMasculine, Genitive, Singular

शौनक उवाच

उग्रश्रवा सौति (Ugraśravas Sauti)
महर्षिगण (the great sages)
अग्निदेव (Agni)
द्विज (Brahmins/twice-born)
देवता (the gods)
अग्निहोत्र (Agnihotra rite)
यज्ञ (sacrifice)
सत्र (sacrificial session)
संस्कार (rites of passage)
वषट्कार (vaṣaṭ formula)
स्वधा (svadhā formula)
स्वाहा (svāhā formula)
ॐकार (oṁkāra)

Educational Q&A

Ritual is not merely formalism: Agni’s presence symbolizes the living link between human duty and cosmic order. When that link is withdrawn, society loses the means of offering, gratitude, and continuity (to gods and ancestors), producing collective suffering—hence the sages seek restoration through rightful appeal to divine order.

Agni, after deliberation, withdraws from participating in sacrificial and consecratory rites. Without fire, people cannot perform offerings accompanied by oṁ/vaṣaṭ/svadhā/svāhā, so the world becomes distressed. The sages, alarmed, go to the gods to report the crisis and seek a remedy.