Shloka 25
Śakuntalā’s Satya-Discourse and the Recognition of Bharata (शकुन्तला–सत्योपदेशः; भरतप्रतिग्रहः)
लोड्यमानं महारण्यं तत्यजु: सम मृगाधिपा: । तत्र विद्रुतयूथानि हतयूथपतीनि च,असीम पराक्रमवाले राजा गदा घुमानेकी कलामें अत्यन्त प्रवीण थे। अतः वे तोमर, तलवार, गदा तथा मुसलोंकी मारसे स्वेच्छापूर्वक विचरनेवाले जंगली हाथियोंका वध करते हुए वहाँ सब ओर विचरने लगे। अदभुत पराक्रमी नरेश और उनके युद्ध-प्रेमी सैनिकोंने उस विशाल वनका कोना-कोना छान डाला। अतः सिंह और बाघ उस वनको छोड़कर भाग गये। पशुओंके कितने ही झुंड, जिनके यूथपति मारे गये थे, व्यग्र होकर भागे जा रहे थे और कितने ही यूथ इधर-उधर आर्तनाद करते थे। वे प्याससे पीड़ित हो सूखी नदियोंमें जाकर जब जल नहीं पाते, तब निराशासे अत्यन्त खिन्न हो दौड़नेके परिश्रमसे क्लान्तचित्त होनेके कारण मूर्च्छित होकर गिर पड़ते थे। भूख, प्यास और थकावटसे चूर-चूर हो बहुत-से पशु धरतीपर गिर पड़े
loḍyamānaṃ mahāraṇyaṃ tatyajuḥ sama-mṛgādhipāḥ | tatra vidruta-yūthāni hata-yūthapatīni ca ||
قال فايشَمبايانا: لما كانت تلك الغابة الشاسعة تُكنَس وتُطارَد بعنف، هجرها سادةُ السباع—الأسودُ والنمور—وفرّوا. وهناك اندفعت قطعان كثيرة في هلع وقد قُتل قادتها؛ وجماعات أخرى تفرّقت وهي في كرب، تصرخ وهي تهرب. ويُبرز المقطع أن القوة الحربية إذا تُركت بلا كابح، ثم وُجِّهت إلى عالم الطبيعة، أخرجت الخوفَ والفوضى والألمَ في الأبرياء—تحذيرًا أخلاقيًا ضمنيًا من أذى السلطة حين تُستعمل بلا ضبط.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the suffering and chaos that arise when overwhelming force is unleashed indiscriminately: even those not directly targeted (animals and their social groups) are destabilized. It implicitly cautions that power and warfare-like action should be governed by restraint and responsibility.
A great forest is being aggressively searched/harried; as a result, lions and tigers flee, and animal herds scatter in panic—many because their herd-leaders have been killed—creating widespread distress and disorder in the wilderness.