Shloka 23
परिक्षिद्वृत्तान्तप्रश्नः
Inquiry into Parīkṣit’s Conduct and the Beginnings of His Downfall
कुलतन्तुर्हि नः शिष्टस्त्वमेवैकस्तपोधन । यस्त्वं पश्यसि नो ब्रह्मन् वीरणस्तम्बमाश्रितान्,“तपोधन! तुम्हीं अपने पूर्वजोंके कुलमें एकमात्र तन्तु बच रहे हो। ब्रह्मन्! आप जो हमें खशके गुच्छेका सहारा लेकर लटकते देख रहे हैं, यह खशका गुच्छा नहीं है, हमारे कुलका आश्रय है, जो अपने कुलको बढ़ानेवाला है। विप्रवर! इस खशकी जो कटी हुई जड़ें यहाँ आपकी दृष्टिमें आ रही हैं, ये ही हमारे वंशके वे तन्तु (संतान) हैं, जिन्हें कालरूपी चूहेने खा लिया है। ब्राह्णणण आप जो इस खशकी यह अधकटी जड़ देखते हैं, जिसके सहारे हम गड़्ढेमें लटक रहे हैं, यह वही एकमात्र संतान जरत्कारु है, जो तपस्यामें लगा है और ब्राह्मण देवता! जिसे आप चूहेके रूपमें देख रहे हैं, यह महाबली काल है
kulatantur hi naḥ śiṣṭas tvam evaikas tapodhana | yas tvaṃ paśyasi no brahman vīraṇastambam āśritān ||
قال تَكْشَكَ: «يا أيها الناسك الغنيّ بالتقشّف، أنت وحدك الخيط الأخير الباقي من سلالتنا. يا براهمن، ما تراه—نحن معلّقون فوق الحفرة متشبّثين بخصلة من عشب vīraṇa—ليس عشبًا فحسب؛ بل هو سند أسرتنا، والوسيلة التي بها يمتدّ نسلنا. والجذور المقطوعة التي تبدو لعينيك هي خيوط ذرّيتنا التي قضمها الزمان كما يقضم الفأر. وأما الجذر الواحد الذي لم يُقطع تمامًا، الذي به نعلّق فوق الهاوية، فهو ذلك السليل الوحيد—جَرَتْكَارُو—الغارق في الزهد؛ وأما ‘الفأر’ الذي تراه فليس إلا الزمان الجبّار نفسه.»
तक्षक उवाच
Educational Q&A
The verse teaches the fragility of lineage and life under the power of Kāla (Time), and highlights the ethical urgency of sustaining one’s family line (through rightful progeny) when it is on the verge of extinction—without dismissing the value of tapas, but showing its tension with ancestral obligations.
Takṣaka explains an allegorical vision: beings appear to hang over a pit supported by a tuft of vīraṇa grass. The ‘grass’ symbolizes the family-support of progeny; its cut roots are descendants already destroyed by Time; the one partly uncut root is the last hope—Jaratkāru—while the ‘mouse’ gnawing is Time itself.