Previous Verse
Next Verse

Shloka 8

कल्माषपाद-शाप-कारणम्

Cause of Kalmāṣapāda’s Niyoga under a Curse

क्षुत्पिपासापरिश्रान्तं तर्कयामास वै नृपम्‌ । पतितं पातनं संख्ये शात्रवाणां महीतले,युद्धमें शत्रुदलको पृथ्वीपर गिरा देनेवाले नरेशको भूमिपर गिरा देख मन्त्रीने यह अनुमान लगाया कि ये भूख-प्याससे पीड़ित एवं थके-माँदे हैं

kṣutpipāsāpariśrāntaṃ tarkayāmāsa vai nṛpam | patitaṃ pātanaṃ saṅkhye śātravāṇāṃ mahītale ||

فلما رأى الغندرفا الملك مطروحًا على الأرض—وهو الذي كان في ساحة القتال يُسقط صفوف الأعداء—استدلّ أن الحاكم قد أضناه الإعياء، وأن الجوع والعطش قد أنهكاه. وتُبرز الآية أن حتى الجبار قد تُذلّه حاجات الجسد، وأن التبصّر الدقيق يفضي إلى تقدير إنساني ذي بُعد أخلاقي، لا إلى ازدراء عدوٍّ ساقط.

क्षुत्hunger
क्षुत्:
Karana
TypeNoun
Rootक्षुत्
FormFeminine, Nominative (in compound), Singular
पिपासाthirst
पिपासा:
Karana
TypeNoun
Rootपिपासा
FormFeminine, Nominative (in compound), Singular
परिश्रान्तम्exhausted, worn out
परिश्रान्तम्:
Karma
TypeAdjective
Rootपरिश्रान्त
FormMasculine, Accusative, Singular
क्षुत्-पिपासा-परिश्रान्तम्exhausted due to hunger and thirst
क्षुत्-पिपासा-परिश्रान्तम्:
Karma
TypeAdjective
Rootपरिश्रान्त
FormMasculine, Accusative, Singular
तर्कयामासhe inferred/considered
तर्कयामास:
Karta
TypeVerb
Rootतर्क्
FormPerfect (Periphrastic), 3rd, Singular
वैindeed, surely
वै:
TypeIndeclinable
Rootवै
नृपम्the king
नृपम्:
Karma
TypeNoun
Rootनृप
FormMasculine, Accusative, Singular
पतितम्fallen
पतितम्:
Karma
TypeAdjective
Rootपतित
FormMasculine, Accusative, Singular
पातनम्causing to fall; overthrowing
पातनम्:
Karma
TypeNoun
Rootपातन
FormNeuter, Accusative, Singular
संख्येin battle
संख्ये:
Adhikarana
TypeNoun
Rootसंख्या
FormFeminine, Locative, Singular
शात्रवाणाम्of the enemies
शात्रवाणाम्:
TypeNoun
Rootशात्रव
FormMasculine, Genitive, Plural
महीतलेon the ground; on the earth's surface
महीतले:
Adhikarana
TypeNoun
Rootमहीतल
FormNeuter, Locative, Singular

गन्धर्व उवाच

गन्धर्व (Gandharva)
नृप (king)
शात्रव (enemies)
महीतल (ground/earth)

Educational Q&A

Power and martial prowess do not exempt anyone from basic human limits; ethical judgment should be guided by attentive understanding of circumstances (here, hunger, thirst, and fatigue) rather than by triumphalism over someone who has fallen.

The Gandharva observes a king lying fallen on the ground—formerly a formidable subduer of enemies in battle—and concludes that the king’s collapse is due to hunger, thirst, and exhaustion.