Shloka 45
Post–Baka-vadha Residence and the Introduction of Yājñasenī’s Svayaṃvara (आदि पर्व, अध्याय १५३)
(पादपानुद्गहन्तौ ताबुरुवेगेन वेगितौ । स्फोटयन्तौ लताजालान्यूरुभ्यां प्राप्प सर्वतः ।। वित्रासयन्तौ शब्देन सर्वतो मृगपक्षिण: । बलेन बलिनौ मत्तावन्योन्यवधकाड्क्षिणौ ।। भीमराक्षसयोर्युद्धे तदावर्तत दारुणम् ।। ऊरुबाहुपरिक्लेशात् कर्षन्तावितरेतरम् । ततः शब्देन महता गर्जन्तौ तौ परस्परम् ।। पाषाणसंघट्टनि भै: प्रहारैरभिजध्नतुः । अन्योन्यं तौ समालिड्ग्य विकर्षन्तौ परस्परम् ।।) वे दोनों वृक्ष उठाये बड़े वेगसे एक-दूसरेकी ओर दौड़ते थे, अपनी जाँघोंकी टक््करसे चारों ओरकी लताओंको छित्न-भिन्न किये देते थे तथा गर्जन-तर्जनके द्वारा सब ओर पशु- पक्षियोंको आतंकित कर देते थे। बलसे उन्मत्त हुए वे दोनों महाबली योद्धा एक-दूसरेको मार डालना चाहते थे। उस समय भीमसेन और हिडिम्बासुरमें बड़ा भयंकर युद्ध चल रहा था। वे दोनों एक-दूसरेकी भुजाओंको मरोड़ते और जाँघोंको घुटनोंसे दबाते हुए दोनों एक- दूसरेको अपनी ओर खींचते थे। तदनन्तर वे बड़े जोरसे गर्जते हुए परस्पर इस प्रकार प्रहार करने लगे, मानो दो चट्टानें आपसमें टकरा रही हों। तत्पश्चात् वे एक-दूसरेसे गुथ गये और दोनों दोनोंको भुजाओंमें कसकर इधर-उधर खींच ले जानेकी चेष्टा करने लगे। तयो: शब्देन महता विबुद्धास्ते नरर्षभा: । सह मात्रा च ददृशुहिडिम्बामग्रत: स्थिताम्,उन दोनोंकी भारी गर्जनासे वे नरश्रेष्ठ पाण्डव मातासहित जाग उठे और उन्होंने अपने सामने खड़ी हुई हिडिम्बाको देखा
vaiśampāyana uvāca |
pādapān udgṛhantau tāb uruvegena vegitau |
sphoṭayantau latājālāny ūrubhyāṃ prāpya sarvataḥ ||
vitrāsayantau śabdena sarvato mṛgapakṣiṇaḥ |
balena balinau mattāv anyonyavadhakāṅkṣiṇau ||
bhīmarākṣasayor yuddhe tadāvartata dāruṇam |
ūrubāhuparikleśāt karṣantāv itaretaram ||
tataḥ śabdena mahatā garjantau tau parasparam |
pāṣāṇasaṃghaṭṭanibhaiḥ prahārair abhijaghnatuḥ ||
anyonyam tau samāliṅgya vikarṣantau parasparam ||
tayoḥ śabdena mahatā vibuddhās te nararṣabhāḥ |
saha mātrā ca dadṛśur hiḍimbām agrataḥ sthitām ||
قال فايشَمبايانا: إنّهما، بعد أن اقتلعا الأشجار من أصولها، اندفعا أحدهما نحو الآخر بسرعةٍ هائلة. وبصدمات أفخاذهما ودفعها مزّقا شِباكَ المتسلّقات من كل جانب، وبزئيرهما أفزعا الوحوش والطيور في الجهات كلها. وقد سَكِرا بالقوة، وهما البطلان الجبّاران—بهيما والرّاكشسا هيديمبا—يتشوّف كلٌّ منهما إلى قتل الآخر، فدار بينهما قتالٌ مروّع: يتشابكان ويليّان الأذرع والأفخاذ، ويجرّ كلٌّ منهما صاحبه ذهابًا وإيابًا. ثم تعاليا بالزئير وضربا ضرباتٍ كان دويّها كاصطدام الصخور. وبعد ذلك تعانقا عناقًا محكمًا وحاولا أن يقتاد كلٌّ منهما الآخر بقوةٍ صِرفة. وبسبب ذلك الضجيج العظيم استيقظ أبناء باندو، أولئك الثيران بين الرجال، مع أمّهم، فرأوا هيديمبا واقفةً أمامهم.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage highlights the ethical tension of force: immense strength, when driven by rage and the desire to kill, becomes terrifying and disruptive to the natural world. Yet the same strength is also portrayed as necessary for protection—Bhīma’s ferocity is directed against a predatory rākṣasa threatening the vulnerable. The implied lesson is that power must be governed by purpose (rakṣaṇa/protection) rather than mere intoxication with might.
Bhīma and the rākṣasa Hiḍimba engage in a brutal forest fight, uprooting trees as weapons, roaring, grappling, and striking with rock-like impact. The noise wakes the Pāṇḍavas and their mother, who then see Hiḍimbā standing before them, indicating her presence as a witness/intervening figure while the duel rages.