Shloka 1
एकचक्रानिवासप्रस्तावः | Ekacakrā Sojourn—Vyāsa’s Consolation and Directive
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २ श्लोक मिलाकर कुल २१ श्लोक हैं) ऑपन-सा बक। डे त्रिचत्वारिशर्दाधिकशततमो< ध्याय: दुर्योधनके आदेशसे पुरोचनका वारणावत नगरमें लाक्षागृह बनाना वैशम्पायन उवाच एवमुक्तेषु राज्ञा तु पाण्डुपुत्रेषु भारत | दुर्योधन: परं हर्षमगच्छत् स दुरात्मवान्,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! जब राजा धूृतराष्ट्रने पाण्डवोंको इस प्रकार वारणावत जानेकी आज्ञा दे दी, तब दुरात्मा दुर्योधनको बड़ी प्रसन्नता हुई। भरतश्रेष्ठ) उसने अपने मन्त्री पुरोचनको एकान्तमें बुलाया और उसका दाहिना हाथ पकड़कर कहा, 'पुरोचन! यह धन-धान्यसे सम्पन्न पृथ्वी जैसे मेरी है, वैसे ही तुम्हारी भी है; अतः तुम्हें इसकी रक्षा करनी चाहिये। मेरा तुमसे बढ़कर दूसरा कोई ऐसा विश्वासपात्र सहायक नहीं है, जिससे मिलकर इतनी गुप्त सलाह कर सकूँ, जैसे तुम्हारे साथ करता हूँ
vaiśampāyana uvāca | evam ukteṣu rājñā tu pāṇḍuputreṣu bhārata | duryodhanaḥ paraṃ harṣam agacchat sa durātmavān |
قال فايشَمبايانا: يا منحدرًا من سلالة بهاراتا، لما قال الملك ذلك لبني باندو، امتلأ دوريودhana، ذو النية الخبيثة، بفرح عظيم. فالأمرُ العلنيّ الصادر عن الملك قابله سرورٌ خفيّ في قلب دوريودhana—مفارقةٌ مشحونةٌ بالحكم الأخلاقي، تومئ إلى قصدٍ مستور وإلى تآكل الدارما بفعل الحسد والسعي إلى السلطان بالخديعة.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how inner intention reveals moral character: Duryodhana’s joy at the king’s directive foreshadows harmful design. It cautions that political decisions can be ethically compromised when driven by envy and concealed malice, marking a drift from dharma toward adharma.
After the king issues instructions concerning the Pāṇḍavas (contextually, their departure toward Vāraṇāvata), Duryodhana reacts with intense happiness. This reaction signals that the order serves his private agenda and sets up the subsequent conspiracy involving the lac house.