Shloka 42
Ādi Parva, Adhyāya 115 — Mādri’s request; invocation of the Aśvins; birth and naming of the Pāṇḍavas
धृतराष्ट्रं महाराजं वैश्या पर्यचरत् किल । तस्मिन् संवत्सरे राजन् धृतराष्ट्रान्महायशा:,तदनन्तर एक ही मासमें गान्धारीसे एक कन्या उत्पन्न हुई, जो सौ पुत्रोंके अतिरिक्त थी। जिन दिनों गर्भ धारण करनेके कारण गान्धारीका पेट बढ़ गया था और वह क्लेशमें पड़ी रहती थी, उन दिनों महाराज धृतराष्ट्रकी सेवामें एक वैश्यजातीय स्त्री रहती थी। राजन! उस वर्ष धृतराष्ट्रके अंशसे उस वैश्यजातीय भार्यके द्वारा महायशस्वी बुद्धिमान् युयुत्सुका जन्म हुआ। जनमेजय! युयुत्सु करण कहे जाते थे। इस प्रकार बुद्धिमान् राजा धृतराष्ट्रके एक सौ वीर महारथी पुत्र हुए। तत्पश्चात् एक कन्या हुई, जो सौ पुत्रोंके अतिरिक्त थी। इन सबके सिवा महातेजस्वी परम प्रतापी वैश्यापुत्र युयुत्सु भी थे
dhṛtarāṣṭraṃ mahārājaṃ vaiśyā paryacarat kila | tasmin saṃvatsare rājan dhṛtarāṣṭrān mahāyaśāḥ ||
قال فَيْشَمْبايَنَة: يُروى أن امرأةً من طبقة الفَيْشْيَة كانت تخدم الملك دْهْرِتَراشْتْرَة. أيها الملك، في تلك السنة نفسها وُلِد من دْهْرِتَراشْتْرَة، عن طريق تلك المرأة الفيشية، ابنٌ ذائع الصيت هو يُيُوتْسُو، فازداد نسلُ دْهْرِتَراشْتْرَة إلى جانب الأبناء الذين أنجبتهم غاندھاري. ويُبرز المقطع كيف تتعقّد الأنساب والواجبات حين يتقاطع هوى الملك مع نظام البيت؛ ومع ذلك يسجّل السرد الميلاد بوضوح بوصفه جزءًا من القدر الذي يتكشف لبيت الكورو.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the complexity of dharma in royal households: personal conduct and social norms (varṇa, marriage, service) intersect with dynastic concerns, producing consequences that become part of the larger moral and political story of the Kurus.
Vaiśampāyana reports that a Vaiśya woman was in attendance on King Dhṛtarāṣṭra, and in that year a famed son was born from Dhṛtarāṣṭra through her (identified in the surrounding passage as Yuyutsu), alongside the births connected with Gāndhārī.