Shloka 39
Ādi Parva, Adhyāya 115 — Mādri’s request; invocation of the Aśvins; birth and naming of the Pāṇḍavas
ग्रामं जनपदस्यार्थ आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत् । स तथा विदुरेणोक्तस्तैश्व सर्वैर्द्धिजोत्तमै:,“केवल एक पुत्रके त्यागद्वारा इस सम्पूर्ण कुलका तथा समस्त जगत्का कल्याण कीजिये। नीति कहती है कि समूचे कुलके हितके लिये एक व्यक्तिको त्याग दे, गाँवके हितके लिये एक कुलको छोड़ दे, देशके हितके लिये एक गाँवका परित्याग कर दे और आत्माके कल्याणके लिये सारे भूमण्डलको त्याग दे।” विदुर तथा उन सभी श्रेष्ठ ब्राह्मणोंके यों कहनेपर भी पुत्रस्नेहके बन्धनमें बँधे हुए राजा धृतराष्ट्रने वैला नहीं किया। जनमेजय! इस प्रकार राजा धृतराष्ट्रके पूरे सौ पुत्र हुए
vaiśampāyana uvāca | grāmaṃ janapadasyārtha ātmārthe pṛthivīṃ tyajet | sa tathā vidureṇoktas taiś ca sarvair dvijottamaiḥ |
قال فَيْشَمْبَايَنَة: «لأجل الإقليم تُترك قرية؛ ولأجل خير المرء الأعلى يُترك حتى وجه الأرض كله». هكذا نَصَحَ فيدورا وجميع أولئك البراهمة الأجلّاءُ دْهْرِتَرَاشْتْرَةَ: أن يضحّي بابنٍ واحدٍ لسلامة السلالة، بل لسلامة العالم. غير أن دْهْرِتَرَاشْتْرَةَ، وقد قُيِّد بمودّة الأبناء، لم يفعل على ذلك النحو. وهكذا، يا جاناميجايا، صار للملك دْهْرِتَرَاشْتْرَةَ مئةُ ابنٍ كاملة.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
A graded ethic of sacrifice: one may give up a smaller unit for a larger common good (individual for family, family for village, village for realm), and for one’s highest spiritual welfare (ātmārtha) one may renounce even worldly sovereignty (pṛthivī). The verse frames renunciation as rational, dharmic prioritization.
Vaiśampāyana reports that Vidura and leading Brāhmaṇas counsel Dhṛtarāṣṭra to relinquish even a single son if that would secure the welfare of the Kuru line and the world. Dhṛtarāṣṭra, however, is overpowered by paternal attachment and does not follow the counsel; the narration continues toward the account of his hundred sons.