Shloka 32
Pāṇḍu’s Marriages, Conquests, and Triumphal Return (पाण्डोर्विवाह-विजय-प्रत्यागमनम्)
तेषां पिता यथा स्वामी तथा माता न संशय: । विधानविहित: सत्यं यथा मे प्रथम: सुतः,“विद्वन! माता और पिता दोनोंसे पुत्रोंका जन्म होता है, अत: उनपर दोनोंका समान अधिकार है। जैसे पिता पुत्रोंका स्वामी है, उसी प्रकार माता भी है। इसमें संदेह नहीं है। ब्रह्मर्ष! विधाताके विधान या मेरे पूर्वजन्मोंके पुण्यसे जिस प्रकार तुम मेरे प्रथम पुत्र हो, उसी प्रकार विचित्रवीर्य मेरा सबसे छोटा पुत्र था। जैसे एक पिताके नाते भीष्म उसके भाई हैं, उसी प्रकार एक माताके नाते तुम भी विचित्रवीर्यके भाई ही हो। बेटा! मेरी तो ऐसी ही मान्यता है; फिर तुम जैसा समझो। ये सत्यपराक्रमी शान्तनुनन्दन भीष्म सत्यका पालन कर रहे हैं
teṣāṃ pitā yathā svāmī tathā mātā na saṃśayaḥ | vidhāna-vihitaḥ satyaṃ yathā me prathamaḥ sutaḥ |
قال فايشَمبايانا: «كما أن الأب هو السيد والوليّ الشرعي للأبناء، كذلك الأم أيضًا—ولا شك في ذلك. حقًّا، بقضاء القدر أنت ابني البكر، وعلى النحو نفسه كان فيتشترَفيريا ابني الأصغر. لذلك، كما أن بِهِيشما أخوه من جهة الأب، فأنت أيضًا أخوه من جهة الأم. هذا هو اعتقادي المستقر؛ فاعمل بما تراه صوابًا. وفي تثبيت هذه الحقيقة، فإن بِهِيشما ابن شانتانو يحفظ الدارما بأمانة.»
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse affirms that parental authority and responsibility over children belongs equally to both father and mother, and that ethical decisions about kinship and duty should be grounded in truth (satya) and dharma rather than convenience.
A claim about kinship is being ethically justified: the speaker argues that brotherhood can be established through the mother as well as through the father, and praises Bhīṣma for adhering to truth and dharma in recognizing and acting upon these familial obligations.