Shloka 20
आदि पर्व, अध्याय 104 — कर्णोत्पत्ति, दानधर्म, वैकर्तन-नामकरण
Karna’s Birth, Gift-Ethic, and the Name Vaikartana
जानामि ते स्थितिं सत्ये परां सत्यपराक्रम । इच्छन् सृजेथास्त्रीललोकानन्यांस्त्वं स्वेन तेजसा,“सारे संसारका नाश हो जाय, मुझे अमरत्व मिलता हो या त्रिलोकीका राज्य प्राप्त हो, तो भी मैं अपने किये हुए प्रणको नहीं तोड़ सकता।” महान् तेजोरूप धनसे सम्पन्न अपने पुत्र भीष्मके ऐसा कहनेपर माता सत्यवती इस प्रकार बोली--“बेटा! तुम सत्यपराक्रमी हो। मैं जानती हूँ, सत्यमें तुम्हारी दृढ़ निष्ठा है। तुम चाहो तो अपने ही तेजसे नयी त्रिलोकीकी रचना कर सकते हो। मैं उस सत्यको भी नहीं भूल सकी हूँ, जिसकी तुमने मेरे लिये घोषणा की थी। फिर भी मेरा आग्रह है कि तुम आपद्धर्मका विचार करके बाप-दादोंके दिये हुए इस राज्यभारको वहन करो
jānāmi te sthitiṃ satye parāṃ satyaparākrama | icchan sṛjethās trīl lokān anyāṃs tvaṃ svena tejasā ||
قالت سَتْيَفَتِي: «إني لأعلم ثباتَك الأسمى في الصدق، يا من تقوم شجاعتُه على الصدق. لو شئتَ، ببهائك الروحيّ (تِيجَس) لخلقتَ عوالمَ أخرى—بل لخلقتَ كونًا ثلاثيَّ العوالم من جديد. غير أني لا أستطيع أن أنسى الصدق الذي أعلنته من أجلي. ومع ذلك أحثّك: انظر في آبدّهرما (واجبُ زمنِ الشدّة) واحمل عبءَ هذا الملك الذي أورثه لك أسلافُك.»
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Truthfulness and fidelity to vows are portrayed as a supreme moral power; yet the passage also introduces the tension between personal vows and public responsibility, urging reflection on āpaddharma—how duty may shift under crisis to protect the larger order.
After Bhīṣma declares he cannot break his vow even for immortality or sovereignty, Satyavatī praises his unwavering commitment to truth and his immense spiritual power, but nevertheless presses him to consider emergency-duty and to shoulder the ancestral burden of kingship for the sake of the dynasty.