Shloka 183
अनुक्रमणिकाध्यायः (Anukramaṇikā Adhyāya) — Invocation, Narrator Frame, and Textual Scope
यदाश्रौष॑ चापगेयेन संख्ये स्वयं मृत्युं विहितं धार्मिकेण । तच्चाकार्षु: पाण्डवेया: प्रह्ृष्टा- स््तदा नाशंसे विजयाय संजय,जब मैंने सुना कि परम धार्मिक गंगानन्दन भीष्मने युद्धभूमिमें पाण्डवोंको अपनी मृत्युका उपाय स्वयं बता दिया और पाण्डवोंने प्रसन्न होकर उनकी उस आज्ञाका पालन किया। संजय! तभी मुझे विजयकी आशा नहीं रही
yadāśrauṣa cāpageyena saṅkhye svayaṃ mṛtyuṃ vihitaṃ dhārmikeṇa | taccākārṣuḥ pāṇḍaveyāḥ prahṛṣṭās tadā nāśaṃse vijayāya sañjaya ||
حين سمعتُ أنّ بهيشما، ابنَ الغانغا، وهو الأشدُّ تمسّكًا بالدَّرما، قد أفصح في ساحة القتال للباندافا بنفسه عن الوسيلة التي تُجلب بها وفاتُه، وأنّ الباندافا، فرحين، نفّذوا وصيّتَه—عندئذٍ، يا سنجيا، لم يبقَ لي رجاءٌ في الظفر. ففي هذا المشهد تتجلّى مفارقةُ الحرب الأخلاقية: حتى أشدُّ المحاربين بأسًا، المقيَّد بالدَّرما وبالنذور، قد يختار الحقيقةَ والطريقَ القويم على نجاح الفئة؛ وتلك الاستقامةُ ذاتها قد تحسم مآل الصراع.
Educational Q&A
The verse highlights how dharma can override factional loyalty: a righteous warrior may reveal even self-harming truth if it serves a higher moral order. In the Mahābhārata’s ethical world, victory is not merely a matter of strength but of alignment with dharma, and righteousness itself can become the decisive force.
The speaker reports hearing that Bhīṣma (Gaṅgā’s son), on the battlefield, disclosed to the Pāṇḍavas the method by which he could be brought down. The Pāṇḍavas, pleased, acted on that instruction. On hearing this, the speaker tells Sañjaya that he lost hope of victory.