Shloka 22

Strīroga–Prasūti–Bāla Cikitsā, Viṣa-haraṇa, Rasāyana, Ṛtucaryā, Pañcakarma-saṅgraha

अङ्कोटमूलनिष्क्वाथः साज्यः पीतो विषान्तकः / यज्जराव्याधिविध्वंसि भेषजं तद्रसायनम्

aṅkoṭamūlaniṣkvāthaḥ sājyaḥ pīto viṣāntakaḥ / yajjarāvyādhividhvaṃsi bheṣajaṃ tadrasāyanam

مغليُّ جذر الأَنْكوطَة (aṅkoṭa) إذا شُرب مع السمن (ghee) أباد السمّ. وكل دواء يزيل الشيخوخة والمرض يُعدّ رَسَايَنَة (rasāyana)، أي علاجًا للتجديد والإحياء.

अङ्कोटमूलनिष्क्वाथःdecoction of aṅkoṭa-root
अङ्कोटमूलनिष्क्वाथः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootअङ्कोट + मूल + निष्क्वाथ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष/समाहार: अङ्कोटस्य मूलस्य निष्क्वाथः
साज्यःwith ghee
साज्यः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootस + आज्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सहार्थक-तत्पुरुष (with ghee) विशेषणम् निष्क्वाथस्य
पीतःwhen drunk/ingested
पीतः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootपा (धातु) + त (कृत्)
Formक्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि कृदन्त; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषणम् (when drunk)
विषान्तकःdestroyer of poison
विषान्तकः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootविष + अन्तक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषणम् (destroyer of poison)
यत्which
यत्:
Sambandha (Relative/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; सम्बन्धसूचक सर्वनाम (relative)
जराव्याधिविध्वंसिdestroying old age and disease
जराव्याधिविध्वंसि:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootजरा + व्याधि + विध्वंसिन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; बहुपद-तत्पुरुष: जरां च व्याधिं च विध्वंसयति इति; विशेषणम् भेषजस्य
भेषजम्medicine
भेषजम्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootभेषज (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विधेय/नाम
तत्that
तत्:
Sambandha (Correlative)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; निर्देश (that)
रसायनम्rejuvenative therapy; rasāyana
रसायनम्:
Karta (Predicate/विधेय)
TypeNoun
Rootरसायन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विधेय (predicate nominative)

Lord Vishnu (speaking to Garuda/Vinata-putra)

Concept: Rasāyana is defined functionally: whatever truly destroys jarā (senescence) and vyādhi (disease) merits the name—an epistemic criterion grounded in effect.

Vedantic Theme: Instrumental valuation of the body: health is a means, not the end; discernment (viveka) in naming/valuing practices by their transformative result.

Application: Evaluate therapies by demonstrated capacity to reduce disease burden and improve vitality; cultivate sustainable rejuvenation through diet, conduct, and (where appropriate) validated rasāyana practices.

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shanta

Type: herbal grove/vaidya’s workspace

Related Themes: Garuda Purana 1.172 (viṣa-hara remedies culminating in rasāyana reflection)

G
Garuda
V
Vishnu

FAQs

This verse defines rasāyana as any remedy that counteracts aging and disease, framing rejuvenation as a recognized spiritual-medical category within the text.

It does not describe the after-death journey here; instead, it focuses on preserving life and health through rasāyana, a preparatory support for dharmic living.

Treat rasāyana as disciplined rejuvenation—diet, safe medicines, and routines aimed at reducing disease and premature decline (with qualified medical guidance).