Shloka 54

Dhanvantari’s Therapeutics: Jvara to Vraṇa

Fever, GI Disorders, Bleeding, Respiratory, Urinary, Swelling, and Wound Care

कणापाषाणभेदैर्वा शिलाजतुकचूर्णकम् / तण्डुलीभिर्गुडेनापि मूत्रकृच्छ्रीति जीवति

kaṇāpāṣāṇabhedairvā śilājatukacūrṇakam / taṇḍulībhirguḍenāpi mūtrakṛcchrīti jīvati

مَن ابتُلِيَ بـ mūtrakṛcchra (عُسر البول وألمه) فليتناول kaṇā أو pāṣāṇabheda أو مسحوق śilājatu؛ ويُؤخذ مع حساء الأرزّ ومع الجاغري، فيُرفَعُ عنه البلاء ويُسندُ عيشُه.

कणापाषाणभेदैःwith kaṇā and pāṣāṇabheda (stone-splitting herb)
कणापाषाणभेदैः:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootकणा + पाषाणभेद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; समासः—द्वन्द्व (समुच्चय)
वाor
वा:
Sambandha (Discourse particle/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootवा (अव्यय)
Formअव्यय; विकल्पार्थक निपात (or)
शिलाजतुकचूर्णकम्powder of śilājatu
शिलाजतुकचूर्णकम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootशिलाजतु + चूर्णक (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समासः—तत्पुरुष (षष्ठी) ‘शिलाजतोः चूर्णकम्’ = powder of śilājatu
तण्डुलीभिःwith rice-gruel/rice-water (taṇḍulī)
तण्डुलीभिः:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootतण्डुली (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन
गुडेनwith jaggery
गुडेन:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootगुड (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन
अपिalso
अपि:
Sambandha (Discourse particle/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय/अप्यर्थक निपात (also/even)
मूत्रकृच्छ्रीति(the condition called) dysuria
मूत्रकृच्छ्रीति:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootमूत्रकृच्छ्र + इति (अव्यय)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः—तत्पुरुष ‘मूत्रस्य कृच्छ्रम्’ = difficulty in urination; इति—उद्धरण/नामनिर्देशार्थक अव्यय (as termed)
जीवतिis relieved/recovers (lit. lives)
जीवति:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootजीव् (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्

Lord Vishnu (in discourse to Garuda/Vinata-putra)

Concept: Compassionate intervention and knowledge of remedies protect life (prāṇa-rakṣaṇa), enabling continued pursuit of dharma.

Vedantic Theme: Prāṇa and śarīra as supports for sādhanā; alleviating duḥkha through right means (yukti).

Application: Administer kaṇā/pāṣāṇabheda or śilājatu powder with rice-gruel and jaggery for urinary difficulty, as appropriate to the patient.

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: karuna

Related Themes: Garuda Purana 1.170 (kṛcchra/mūtrakṛcchra remedies; use of śilājatu and carriers like yavāgu)

FAQs

The verse recommends kaṇā (pippalī), pāṣāṇabheda, or powdered śilājatu, taken with a rice preparation and jaggery, as supportive relief for dysuria.

Here the text functions as a practical dharma-supporting manual—preserving health through traditional remedies—rather than describing afterlife punishments or Yama’s realm.

Treat it as a historical Ayurvedic reference; for urinary pain or obstruction, seek qualified medical guidance before using herbs/mineral preparations like śilājatu.