Shloka 46

Anupāna and the Doṣa-Effects of Foods, Waters, Dairy, Oils, and Preparations

अपस्मारगदोन्मादमूर्छाघ्नं संस्कृतङ्घृतम् / अजादीनाञ्च सर्पोषि विद्याद्गोक्षीरसद्गुणैः / कफवातहरं मूत्रं सर्वक्रिमिविषापहम्

apasmāragadonmādamūrchāghnaṃ saṃskṛtaṅghṛtam / ajādīnāñca sarpoṣi vidyādgokṣīrasadguṇaiḥ / kaphavātaharaṃ mūtraṃ sarvakrimiviṣāpaham

السمن المُهذَّب على الوجه الصحيح (سَنسكْرِتَ غِهْرِتَ) يقضي على الأَبَسْمَارَة (الصرع)، والمرض، والأُنْمادَة (الجنون)، والمُورْتشا (الإغماء). وسمن الماعز وسائر الحيوان يُفهم أنّ له أيضًا محاسن لبن البقر. والبول يطرد كافا وفاتا ويزيل كل الديدان والسموم.

अपस्मारगदोन्मादमूर्छाघ्नम्destroying epilepsy, disease, insanity, and fainting
अपस्मारगदोन्मादमूर्छाघ्नम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootअपस्मार (प्रातिपदिक) + गद (प्रातिपदिक) + उन्माद (प्रातिपदिक) + मूर्छा (प्रातिपदिक) + घ्न (√हन्, धातु; कृदन्त)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; समाहार-द्वन्द्व (अपस्मार+गद+उन्माद+मूर्छा) + तत्पुरुष (घ्न) (neuter nom/acc sg)
संस्कृतम्processed; refined
संस्कृतम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootसंस्कृत (सम्+√कृ, धातु; क्त-प्रत्यय कृदन्त)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; क्त-कृदन्त (past passive participle)
घृतम्ghee
घृतम्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootघृत (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन (neuter nom/acc sg)
अजादीनाम्of goats and others
अजादीनाम्:
Sambandha (Genitive relation/षष्ठी)
TypeNoun
Rootअज (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6), बहुवचन; तत्पुरुष (अजः आदिः येषाम्) (gen pl)
and
:
Sambandha (Connector/समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयबोधक (conjunction)
सर्पःsnake
सर्पः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootसर्प (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन (masc nom sg)
अपिalso; even
अपि:
Sambandha (Discourse particle/निपात)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formअव्यय; निपात (particle; also/even)
विद्यात्should be known/understood
विद्यात्:
Kriya (Predicate/क्रिया)
TypeVerb
Root√विद् (धातु)
Formविधिलिङ् (optative), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन (sg)
गोक्षीरसद्गुणैःwith the good qualities of cow’s milk
गोक्षीरसद्गुणैः:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootगो (प्रातिपदिक) + क्षीर (प्रातिपदिक) + सत् (प्रातिपदिक) + गुण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3), बहुवचन; तत्पुरुष (गोक्षीरस्य सद्गुणाः) (instr pl)
कफवातहरम्removing kapha and vāta
कफवातहरम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootकफ (प्रातिपदिक) + वात (प्रातिपदिक) + हर (√हृ, धातु; कृदन्त)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; समाहार-द्वन्द्व (कफ+वात) + तत्पुरुष (हर) (neuter nom/acc sg)
मूत्रम्urine
मूत्रम्:
Vishaya (Topic/विषय)
TypeNoun
Rootमूत्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन (neuter nom/acc sg)
सर्वक्रिमिविषापहम्removing all worms and poisons
सर्वक्रिमिविषापहम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootसर्व (प्रातिपदिक) + कृमि (प्रातिपदिक) + विष (प्रातिपदिक) + अपह (अप+√हृ, धातु; कृदन्त)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; तत्पुरुष (सर्वे कृमयः विषाणि च) समाहारार्थे + अपह (neuter nom/acc sg)

Lord Vishnu (in instruction to Garuda/Vinata-putra)

Dosha: Vata/Kapha

Concept: Saṃskṛta (properly processed) substances can counter grave disorders; comparative materia medica (cow vs goat etc.) and the doctrine of specific antidotal actions (viṣa/krimi-hara).

Vedantic Theme: Embodied suffering is mitigated through right means (upāya) grounded in knowledge; disciplined care of the body supports higher pursuits.

Application: Use properly prepared ghee in conditions like apasmāra/unmāda/mūrcchā under expert guidance; recognize substitute ghees; employ urine-based remedies only within traditional medical supervision due to potency and safety concerns.

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: bhayanaka

Related Themes: Garuda Purana 1.169.45 (saṃskāra makes ghee tridoṣa-jit)

C
Cow
G
Goat

FAQs

It is said to alleviate epilepsy, illness, insanity, and fainting—indicating a classical view of medicated ghee as a potent therapeutic preparation.

It does not discuss the soul’s journey; this section is practical health instruction, focusing on removing doṣic imbalance and toxins.

Interpret it as a historical Ayurvedic viewpoint: therapeutic fats and detox concepts are emphasized, but modern use should be guided by qualified medical advice.