Shloka 18

Anupāna and the Doṣa-Effects of Foods, Waters, Dairy, Oils, and Preparations

कुष्ठमेहज्वरश्वासकासपित्तकफापहम् / सर्वदोषहरं हृद्यं कूष्माण्डं बस्तिशोधनम्

kuṣṭhamehajvaraśvāsakāsapittakaphāpaham / sarvadoṣaharaṃ hṛdyaṃ kūṣmāṇḍaṃ bastiśodhanam

kūṣmāṇḍa (القرع الرمادي/الشمّام الشتوي) يخفّف أمراض الجلد، وmeha (اضطرابات شبيهة بالسكري)، والحمّى، وضيق النفس، والسعال، كما يُسكّن pitta وkapha. وهو مُزيل للدوشا، مُفرِح للقلب، ومُنقٍّ للمثانة.

कुष्ठमेहज्वरश्वासकासपित्तकफापहम्removing kuṣṭha, meha, fever, breathlessness, cough, pitta and kapha
कुष्ठमेहज्वरश्वासकासपित्तकफापहम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootकुष्ठ + मेह + ज्वर + श्वास + कास + पित्त + कफ + अपह (प्रातिपदिक; समास)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; बहुपद-तत्पुरुष (removing leprosy, diabetes, fever, dyspnea, cough, pitta, kapha)
सर्वदोषहरम्removing all doṣas
सर्वदोषहरम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootसर्व + दोष + हर (प्रातिपदिक; समास)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; विशेषण
हृद्यम्heart-beneficial/pleasant
हृद्यम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootहृद्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; विशेषण (pleasing/wholesome for heart)
कूष्माण्डम्kūṣmāṇḍa (ash gourd)
कूष्माण्डम्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootकूष्माण्ड (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; द्रव्यवाचक (ash gourd/winter melon)
बस्तिशोधनम्bladder/urinary-purifying
बस्तिशोधनम्:
Karta-samānādhikaraṇa (Predicate adjective/समानााधिकरण)
TypeAdjective
Rootबस्ति + शोधन (प्रातिपदिक; समास)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; तत्पुरुष (purifying the bladder/urinary system)

Lord Vishnu (in dialogue to Garuda/Vinata-putra)

Dosha: Pitta/Pitta-Kapha

Concept: Food as medicine: kūṣmāṇḍa mitigates multiple disorders and balances doṣas, supporting vital organs.

Vedantic Theme: Prakṛti-managed body as a vehicle for dharma; moderation and right means (yukta-āhāra).

Application: Use kūṣmāṇḍa preparations (as food) when pitta/kapha symptoms, cough/breathlessness, or urinary discomfort predominate; integrate with balanced regimen.

Primary Rasa: shanta

Related Themes: Garuda Purana 1.169 (dravya-guṇa/āhāra section)

V
Vishnu
G
Garuda

FAQs

The verse presents kūṣmāṇḍa as a multi-benefit food-medicine, highlighting its traditional role in balancing doṣas and supporting heart and urinary health.

It does not discuss afterlife cosmology; it contributes to dharma through bodily maintenance, implying that disciplined living supports higher spiritual aims.

Traditionally, ash gourd is used as a cooling, pitta-kapha pacifying food; one may incorporate it in diet (as appropriate) when seeking gentle support for cough/heat/urinary discomfort.