Shloka 35

Pāṇḍu-Śotha Nidāna: Doṣa-wise Signs, Complications, and Prognosis

कण्डूमान्पाण्डुरोमा त्वक्कठिनः शीतलो गुरुः / स्निग्धःश्लक्ष्णः स्थिरः शूलो निद्राच्छर्द्यग्निमान्द्यकृत्

kaṇḍūmānpāṇḍuromā tvakkaṭhinaḥ śītalo guruḥ / snigdhaḥślakṣṇaḥ sthiraḥ śūlo nidrācchardyagnimāndyakṛt

يُبتلى بالحِكّة؛ ويبهت شعر الجسد؛ وتشتدّ البشرة وتَقسو؛ ويشعر بالبرد والثِّقل. ويغدو دُهنيًّا ومع ذلك أملسَ، صُلبًا مُتألِّمًا؛ ويُعرَّض للنعاس والقيء وضعف نار الهضم (أغني).

कण्डूमान्having itching
कण्डूमान्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootकण्डूमत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; मतुप्-प्रत्ययान्त विशेषण (having itching)
पाण्डुरोमाwith pale hair
पाण्डुरोमा:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootपाण्डु + रोमा (प्रातिपदिक; समास)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; कर्मधारयः—पाण्डुं रोमा यस्य (pale-haired)
त्वक्-कठिनःhard-skinned
त्वक्-कठिनः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootत्वक् + कठिन्/कठिन (प्रातिपदिक; समास)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः—त्वचः कठिनः (hard of skin)
शीतलःcold/cool
शीतलः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootशीतल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
गुरुःheavy
गुरुः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootगुरु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
स्निग्धःunctuous/oily
स्निग्धः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootस्निग्ध (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
श्लक्ष्णःsmooth
श्लक्ष्णः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootश्लक्ष्ण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
स्थिरःstable/firm
स्थिरः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootस्थिर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
शूलःcolic/pain
शूलः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootशूल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
निद्राsleepiness
निद्रा:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootनिद्रा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन (समाहार-लक्षणया सूचीकरणे)
छर्दिvomiting
छर्दि:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootछर्दि (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन (vomiting)
अग्निdigestive fire
अग्नि:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; अत्र ‘जठराग्नि’ (digestive fire)
मान्द्यsluggishness
मान्द्य:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootमान्द्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
कृत्causing/producing
कृत्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootकृ (धातु) + कृत् (कृदन्त; क्तिन्/कृत्-प्रत्यय)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; कृदन्त-विशेषण—‘करोति’ इति (causing/producing)

Lord Vishnu (speaking to Garuda/Vinata-putra)

Dosha: Kapha

Concept: The body reflects the results of harmful contact and negligence; one should avoid impure/poisonous influences and seek corrective discipline.

Vedantic Theme: Deha as upādhi (limiting adjunct): suffering arises in the embodied condition; cultivate viveka and restraint to reduce bondage to bodily affliction.

Application: Maintain cleanliness and food/contact hygiene; avoid known irritants/toxins; respond early to signs of digestive weakening and systemic toxicity.

Primary Rasa: bibhatsa

Secondary Rasa: bhayanaka

Related Themes: Garuda Purana 1.162 (toxicology/viṣa-lakṣaṇa context)

V
Vishnu
G
Garuda

FAQs

This verse lists specific physical signs—itching, pallor of hair, hardened skin, coldness, heaviness, pain, drowsiness, vomiting, and weak digestion—as indicators of an afflicted condition, framing suffering as a discernible consequence within the Purana’s moral-cosmic order.

While not describing the post-death journey directly, it shows how karmic imbalance can manifest in embodied experience; the Purana often uses such signs to connect ethical causality (karma) with tangible suffering that prompts repentance, restraint, and remedial rites.

Treat these signs as prompts for ethical self-audit and disciplined living—truthfulness, non-harm, moderation, charity—along with appropriate medical care and devotional practices, aiming to reduce harm and restore balance.