Shloka 25

Vidradhi–Gulma Nidāna

Causes and Signs of Abscess and Abdominal Mass

पक्वोदुम्बरसङ्काशः पित्ताद्दाहोष्मपाकवान् / कफात्तीव्रो गुरुः स्निग्धः कण्डूमान्कठिनो ऽल्परुक्

pakvodumbarasaṅkāśaḥ pittāddāhoṣmapākavān / kaphāttīvro guruḥ snigdhaḥ kaṇḍūmānkaṭhino 'lparuk

يكون كهيئة ثمرة الأودومبرا الناضجة؛ وبسبب pitta يحدث الحَرَق والحرارة والنُّضج (التقيّح). وبسبب kapha يكون شديدًا ثقيلًا دهنيًّا أملس، مع حِكّة وصلابة وألمٍ قليل.

पक्वripe
पक्व:
Sambandha (In compound/समाससम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootपक्व (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; समासपूर्वपद
उदुम्बरudumbara fig
उदुम्बर:
Sambandha (In compound/समाससम्बन्ध)
TypeNoun
Rootउदुम्बर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; समासमध्यपद
सङ्काशःresembling a ripe udumbara (fig)
सङ्काशः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootसङ्काश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुषः (पक्व-उदुम्बर-सङ्काशः = पक्वोदुम्बरवत्)
पित्तात्from pitta
पित्तात्:
Hetu (Cause/हेतु)
TypeNoun
Rootपित्त (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी, एकवचन
दाहburning
दाह:
Sambandha (In compound/समाससम्बन्ध)
TypeNoun
Rootदाह (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; समासपूर्वपद
उष्मheat
उष्म:
Sambandha (In compound/समाससम्बन्ध)
TypeNoun
Rootउष्म (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; समासमध्यपद
पाकवान्having burning, heat, and suppuration
पाकवान्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootपाकवत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; द्वन्द्वसमासः (दाह-उष्म-पाकवान् = दाहश्च उष्मा च पाकश्च अस्य)
कफात्from kapha
कफात्:
Hetu (Cause/हेतु)
TypeNoun
Rootकफ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी, एकवचन
तीव्रःsevere/intense
तीव्रः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootतीव्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
गुरुःheavy
गुरुः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootगुरु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
स्निग्धःunctuous/oily
स्निग्धः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootस्निग्ध (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
कण्डूमान्itching
कण्डूमान्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootकण्डूमत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; मतुप्-अन्त (possessive)
कठिनःhard
कठिनः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootकठिन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
अल्पlittle
अल्प:
Sambandha (In compound/समाससम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootअल्प (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; समासपूर्वपद
रुक्slight pain
रुक्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeNoun
Rootरुज्/रुक् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मधारयः (अल्प-रुक् = अल्पा रुक् यस्य) विशेषणार्थे

Lord Vishnu (speaking to Garuda/Vinata-putra)

Dosha: Pitta

Concept: Doṣa-lakṣaṇa differentiation: pitta yields dāha-uṣmā-pāka; kapha yields guru-snigdha-kandu-kāṭhinya with low pain—guiding diagnosis by qualities.

Vedantic Theme: Guṇa-based discernment in prakṛti: recognizing patterns of heat (pitta) and heaviness/unctuousness (kapha) to respond skillfully in embodied life.

Application: Match symptoms to doṣa: burning/heat/suppuration suggests pitta management (cooling, anti-inflammatory measures); heaviness/unctuous itching/hardness suggests kapha reduction (lightening, drying, decongesting) while monitoring pain severity.

Primary Rasa: bibhatsa

Secondary Rasa: karuna

Related Themes: Garuda Purana 1.160: doṣa-wise symptomatology across urinary/genital disorders in neighboring verses; Ayurveda parallels: Caraka/Suśruta/Aṣṭāṅga Hṛdaya on pitta signs (dāha, uṣṇatā, pāka) and kapha signs (guru, snigdha, kandu, sthiratā/kāṭhinya)

V
Vishnu
G
Garuda

FAQs

This verse treats mūtra-dhāraṇa (habitual retention) as a direct cause of disease, presenting bodily discipline as part of dharma and daily right-conduct.

It supports the broader teaching that embodied life is shaped by habits and restraint; cultivating discipline reduces disturbance and supports a steadier mind for spiritual aims.

Avoid habitual suppression of natural urges; maintain regular elimination and hydration, and seek care if urinary flow becomes weak, painful, or abnormal.