Shloka 20

Roganidāna: Definitions, Fivefold Diagnostic Method, and Doṣa-wise Causes

मिश्रीभावात्समस्तानां सन्निपातस्तथा पुनः / संकीर्णाजीर्णविषमविरुद्धाद्यशनादिभिः

miśrībhāvātsamastānāṃ sannipātastathā punaḥ / saṃkīrṇājīrṇaviṣamaviruddhādyaśanādibhiḥ

إذا اختلطت الدوشا كلّها معًا نشأ «سَنّيباطا» (sannipāta)، أي اجتماع الدوشا الثلاث (ڤاتا وپِتّا وكافا)؛ وهو يتولد من الأكل على غير وجهه—كالأطعمة المختلطة والمتنافرة، والطعام غير المهضوم، والطعام غير المنتظم (غير الصحي) وما شابه ذلك.

miśrībhāvātfrom mixing/mixture-state
miśrībhāvāt:
Apadana (Cause/Source/अपादान)
TypeNoun
Rootmiśrībhāva (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी (5th/अपादान), एकवचन; ‘-āt’ = from/because of; (मिश्र+भाव)
samastānāmof all
samastānām:
Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootsamasta (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th/सम्बन्ध), बहुवचन; ‘of all (of them)’
sannipātaḥconcurrence (of doṣas), tridoṣa condition
sannipātaḥ:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootsannipāta (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन
tathāthus, likewise
tathā:
Sambandha (Adverbial)
TypeIndeclinable
Roottathā (अव्यय)
Formप्रकारवाचक-अव्यय (adverb: thus/so)
punaḥagain, further
punaḥ:
Sambandha (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootpunaḥ (अव्यय)
Formपुनरुक्ति/पुनः-अव्यय (again/further)
saṃkīrṇamixed, confused
saṃkīrṇa:
Karana (Instrument/करण)
TypeAdjective
Rootsaṃkīrṇa (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), बहुवचन; समासपूर्वपद
ajīrṇaindigestion
ajīrṇa:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootajīrṇa (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), बहुवचन; समासपूर्वपद
viṣamairregular, uneven
viṣama:
Karana (Instrument/करण)
TypeAdjective
Rootviṣama (प्रातिपदik)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), बहुवचन; समासपूर्वपद
viruddhaincompatible (foods)
viruddha:
Karana (Instrument/करण)
TypeAdjective
Rootviruddha (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), बहुवचन; समासपूर्वपद
ādietc.
ādi:
Sambandha (Connector)
TypeIndeclinable
Rootādi (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय (etc.)
aśanaeating, food intake
aśana:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootaśana (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), बहुवचन; ‘eating/food intake’; समासपूर्वपद
ādietc.
ādi:
Sambandha (Connector)
TypeIndeclinable
Rootādi (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय (etc.)
bhiḥby/with (instrumental plural ending)
bhiḥ:
Karana (Instrument/करण)
TypeIndeclinable
Root(तृतीया बहुवचन-प्रत्यय)
Formविभक्त्यन्त-प्रत्ययः; पदच्छेदे ‘-bhiḥ’ प्रत्ययः (स्वतन्त्रपदं न)

Lord Vishnu

Concept: Sannipata (tridoshic concurrence) arises from mixed/incompatible foods, eating on indigestion, irregular and contradictory regimens—showing causality and the need for order.

Vedantic Theme: Order vs. confusion: when discernment (viveka) is lost in consumption, suffering multiplies; disciplined living supports inner clarity.

Application: Avoid viruddha-ahara (incompatible combinations), avoid eating before prior meal digests, keep regular meal timing, and choose simple compatible foods; seek treatment early for tridoshic symptoms.

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: bhayanaka

Related Themes: Garuda Purana 1.146.16-19 (individual dosha provocations leading toward mixture)

FAQs

This verse highlights that when all doṣas become simultaneously disturbed, a serious combined disorder (sannipāta) arises, emphasizing disciplined diet as a foundational dharmic health practice.

It traces disease to dietary faults—mixed, incompatible, irregular, and undigested eating—stating these habits provoke a combined doṣic disturbance rather than a single-humor imbalance.

Eat at regular times, avoid incompatible food combinations, do not eat before prior food is digested, and prefer simple, wholesome meals to prevent systemic imbalance.