Shloka 15
Vaivāhika-utsava (Martial Procession of Lalitā’s Śakti-Senā) / वैवाहिकोत्सवः
Devanagari script
तया सह हयप्रायं सैन्यं हेषातरङ्गितम् / व्यचरत्खुरकुद्दालविदारितमहीतलम्
Transliteration
tayā saha hayaprāyaṃ sainyaṃ heṣātaraṅgitam / vyacaratkhurakuddālavidāritamahītalam
Translation
ومعها تحرّك جيشٌ يغلب عليه الخيل، تتلاطم فيه أمواج الصهيل؛ وقد شُقَّ وجه الأرض بضربات الحوافر كأنها معاول.
Word by Word
तयाwith her / by her
तया:
सहकारक/करण (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे तृतीया-विभक्तिः (Instrumental/तृतीया), एकवचनम्
सहtogether with
सह:
सह-सम्बन्ध (association)
TypeIndeclinable
Rootसह (अव्यय)
Formसह-अव्ययम् (preposition-like: with)
हयhorse
हय:
समासाङ्ग
TypeNoun
Rootहय (प्रातिपदिक)
Formसमासाङ्ग
प्रायम्mostly (of)
प्रायम्:
विशेषण (to sainyam)
TypeAdjective
Rootप्राय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; ‘हय-प्रायम्’ इति तत्पुरुषः (mostly consisting of horses)
सैन्यम्army
सैन्यम्:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootसैन्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; अत्र कर्तृरूपे प्रथमा (subject)
हेषाneighing
हेषा:
समासाङ्ग
TypeNoun
Rootहेषा (प्रातिपदिक)
Formसमासाङ्ग (neighing)
तरङ्गितम्surging/agitated
तरङ्गितम्:
विशेषण (to sainyam)
TypeAdjective
Rootतरङ्गित (कृदन्त-प्रातिपदिक; √तरङ्ग्/तरङ्गय् denom., क्त)
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम्; ‘हेषा-तरङ्गितम्’ इति तत्पुरुषः (made wavy/agitated by neighing)
व्यचरत्moved about, advanced
व्यचरत्:
क्रिया (predicate)
TypeVerb
Root√चर् (धातु)
Formलङ्-लकारः (Imperfect), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; परस्मैपदम्; ‘वि’ उपसर्गः
खुरhoof
खुर:
समासाङ्ग
TypeNoun
Rootखुर (प्रातिपदिक)
Formसमासाङ्ग
कुद्दालspade, mattock
कुद्दाल:
समासाङ्ग
TypeNoun
Rootकुद्दाल (प्रातिपदिक)
Formसमासाङ्ग
विदारितtorn up, split
विदारित:
समासाङ्ग
TypeAdjective
Rootविदारित (कृदन्त-प्रातिपदिक; √दॄ/दर् with वि, णिच्?; क्त)
Formसमासाङ्ग; क्त-प्रत्ययान्त (torn, split)
महीतलम्ground, earth’s surface
महीतलम्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootमही + तल (प्रातिपदिक; समास)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; ‘मही-तलम्’ इति तत्पुरुषः (surface of the earth)
खुरकुद्दालविदारितमहीतलम्the ground torn up by hoof-(like)-spades
खुरकुद्दालविदारितमहीतलम्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootखुर + कुद्दाल + विदारित + महीतल (प्रातिपदिक; समास-समूह)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; बहुपद-तत्पुरुषः: ‘खुर-कुद्दाल-विदारित-महीतलम्’ (earth-surface torn by hooves like spades)