Shloka 169
Vaṃśānuvārṇana and the Transition to the Fourth (Upasaṃhāra) Pada
Devanagari script
अद्भिस्तेजोभिभूतं च तदाग्निः प्रविशत्यपः / नष्टे चाग्नौ वर्षगते पयोदाः पावकोद्भवाः
Transliteration
adbhistejobhibhūtaṃ ca tadāgniḥ praviśatyapaḥ / naṣṭe cāgnau varṣagate payodāḥ pāvakodbhavāḥ
Translation
إذا غُلِبَتْ حرارةُ النار بالمياه دخلت النارُ في الماء؛ فإذا فَنِيَتِ النارُ وجَرَتِ الأمطارُ ظهرت السُّحُبُ المولودةُ من النار.
Word by Word
अद्भिःby waters
अद्भिः:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootअप्/अद् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (अप्-शब्दः), तृतीया (करण), बहुवचन
तेजसाby heat, by fiery energy
तेजसा:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootतेजस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (करण), एकवचन
अभिभूतम्overpowered
अभिभूतम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootअभि-√भू (धातु) + त (कृत्) → अभिभूत (कृदन्त)
Formत-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त (past passive participle); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन; ‘अभिभूत’ = ‘पराजित/आक्रान्त’
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-निपात
तदाthen
तदा:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootतदा (अव्यय)
Formकालवाचक क्रियाविशेषण (temporal adverb)
अग्निःfire
अग्निः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (कर्ता), एकवचन
प्रविशतिenters
प्रविशति:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र-√विश् (धातु)
Formलट् (वर्तमान), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्
अपःthe waters
अपः:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootअप् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (अप्-शब्दः), द्वितीया (कर्म), बहुवचन
नष्टेwhen (it is) destroyed
नष्टे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeAdjective
Root√नश् (धातु) + त (कृत्) → नष्ट (कृदन्त)
Formत-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त; सप्तमी (अधिकरण), एकवचन; ‘नष्टे’ = ‘नष्टे सति’ (locative absolute)
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-निपात
अग्नौin/when the fire
अग्नौ:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (अधिकरण), एकवचन; ‘अग्नौ’ (locative)
वर्षगतेwhen the rain has passed
वर्षगते:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeAdjective
Rootवर्ष (प्रातिपदिक) + गत (कृदन्त; √गम् + क्त)
Formषष्ठी-तत्पुरुष (वर्षस्य गतः/गते); सप्तमी, एकवचन; ‘वर्षगते’ = ‘वर्षे गते’ (when the rain has passed)
पयोदाःclouds (water-givers)
पयोदाः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootपयस् (प्रातिपदिक) + द (प्रातिपदिक; दा ‘giver’)
Formषष्ठी-तत्पुरुष (पयसः दः = जलदः); पुंलिङ्ग, प्रथमा (कर्ता), बहुवचन
पावक-उद्भवाःarisen from fire
पावक-उद्भवाः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootपावक (प्रातिपदिक) + उद्भव (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष (पावकात् उद्भवाः); पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; विशेषणं ‘पयोदाः’