Shloka 115
यज्ञप्रवर्तनम् (Yajña-pravartana) — The Institution/Commencement of Sacrifice in Dvāpara
Devanagari script
ब्रह्मणस्तदहः प्रोक्तं रात्रिश्चैतावती स्मृता / अत्रार्जवं जडीभावो भूतानामायुगक्षयात्
Transliteration
brahmaṇastadahaḥ proktaṃ rātriścaitāvatī smṛtā / atrārjavaṃ jaḍībhāvo bhūtānāmāyugakṣayāt
Translation
هذا هو ‘نهارُ براهما’ كما قيل، وتُذكَر ‘ليلة’ بمقدارٍ مساوٍ له. وهنا، بسبب انقضاء اليوغا، تعرض للكائنات بساطةٌ وجمودٌ وثِقَل.
Word by Word
ब्रह्मणःof Brahmā
ब्रह्मणः:
सम्बन्ध (Sambandha/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th), एकवचन
तत्that
तत्:
सम्बन्ध (Sambandha/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; निर्देश (that)
अहःday
अहः:
कर्ता (Kartā/कर्ता)
TypeNoun
Rootअहन्/अहः (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
प्रोक्तम्is declared
प्रोक्तम्:
क्रिया (Kriyā/क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र + वच् (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle/क्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; ‘is said/declared’
रात्रिःnight
रात्रिः:
कर्ता (Kartā/कर्ता)
TypeNoun
Rootरात्रि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
चand
च:
सम्बन्ध (Sambandha/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-निपात (conjunction)
एतावतीof this extent
एतावती:
विशेषण (Viśeṣaṇa/विशेषण)
TypeAdjective
Rootएतावत् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषणम्
स्मृताis remembered
स्मृता:
क्रिया (Kriyā/क्रिया)
TypeVerb
Rootस्मृ (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle/क्त), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; ‘is remembered/considered’
अत्रhere/in this context
अत्र:
अधिकरण (Adhikaraṇa/अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootअत्र (अव्यय)
Formदेशवाचक-अव्यय (adverb of place)
आर्जवम्straightforwardness
आर्जवम्:
कर्ता (Kartā/कर्ता)
TypeNoun
Rootआर्जव (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन
जडी-भावःstate of dullness
जडी-भावः:
कर्ता (Kartā/कर्ता)
TypeNoun
Rootजड (प्रातिपदिक) + भाव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; षष्ठी/कर्मधारय-प्रायः—जडत्व-भावः
भूतानाम्of beings
भूतानाम्:
सम्बन्ध (Sambandha/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootभूत (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th), बहुवचन
आ-युग-क्षयात्from/because of the decay of the yuga
आ-युग-क्षयात्:
अपादान/हेतु (Apādāna/Hetu)
TypeNoun
Rootआ (उपसर्ग) + युग (प्रातिपदिक) + क्षय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी (5th/पञ्चमी), एकवचन; तत्पुरुषः—युगस्य क्षयः; पञ्चमी—हेतु/अपादानार्थः