Shloka 1
रामस्य हिमवद्गमनम्
Rama’s Journey to Himavat
Devanagari script
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे एकविंशति तमौध्यायः // २१// वसिष्ठ उवाच इत्येवमुक्तो भृगुणा तथेत्युक्त्वा प्रणम्य च / रामस्तेनाभ्यनुज्ञातश्चकार गमने मनः
Transliteration
iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde ekaviṃśati tamaudhyāyaḥ // 21// vasiṣṭha uvāca ityevamukto bhṛguṇā tathetyuktvā praṇamya ca / rāmastenābhyanujñātaścakāra gamane manaḥ
Translation
وهكذا انتهى الفصل الحادي والعشرون من شري برهماندا مهابورانا، في القسم الأوسط، في پادا التمهيد الثالث، كما رواه فايُو. قال فَسِشْتَه: لما قال بهريغو ذلك، أجاب راما «كذلك يكون» ثم سجد؛ وبعد أن أُذِن له، عزم قلبه على الرحيل.
Word by Word
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/Discourse marker)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय, वाक्यसमाप्तिसूचक/उद्धरणचिह्न (quotative particle)
श्रीब्रह्माण्डेin the revered Brahmāṇḍa (Purāṇa)
श्रीब्रह्माण्डे:
Adhikaraṇa (अधिकरण/Locative)
TypeNoun
Rootश्री + ब्रह्माण्ड (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय-समास (श्रीमत् ब्रह्माण्डम्), नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (Locative), एकवचन
महापुराणेin the Mahāpurāṇa
महापुराणे:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमहा + पुराण (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय-समास, नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (Locative), एकवचन
वायुप्रोक्तेspoken by Vāyu
वायुप्रोक्ते:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootवायु + प्रोक्त (कृदन्त-प्रातिपदिक; वच् धातोः क्त, प्र-उपसर्ग)
Formतत्पुरुष-समास (वायुनाऽ प्रोक्तम्), नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (Locative), एकवचन; qualifies महापुराणे
मध्यभागेin the middle section
मध्यभागे:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमध्य + भाग (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (मध्यस्य भागः), पुंलिङ्ग, सप्तमी (Locative), एकवचन
तृतीयthird
तृतीय:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootतृतीय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (Locative), एकवचन; agrees with उपोद्धातपादे
उपोद्धातपादेin the Upoddhāta section (pāda)
उपोद्धातपादे:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootउपोद्धात + पाद (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (उपोद्धातस्य पादः), पुंलिङ्ग, सप्तमी (Locative), एकवचन
एकविंशतिtwenty-first
एकविंशति:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootएकविंशति (संख्याशब्द-प्रातिपदिक)
Formसंख्यावाचक, (अव्ययवत्) अध्याय-विशेषण; here used with अध्यायः
तमः-th (ordinal marker)
तमः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootतम (प्रातिपदिक; ordinal suffix -तम)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (Nominative), एकवचन; with अध्यायः: ‘the -th’
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता/Heading)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (Nominative), एकवचन
वसिष्ठःVasiṣṭha
वसिष्ठः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootवसिष्ठ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (Nominative), एकवचन
उवाचsaid
उवाच:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय, उद्धरणचिह्न (quotative)
एवम्in this way
एवम्:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootएवम् (अव्यय)
Formअव्यय, प्रकारवाचक (adverb: ‘thus/in this manner’)
उक्तःhaving been addressed / spoken to
उक्तः:
Karta (कर्ता/Subject complement)
TypeAdjective
Rootउक्त (कृदन्त-प्रातिपदिक; वच् धातोः क्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त (PPP), पुंलिङ्ग, प्रथमा (Nominative), एकवचन; with implied subject ‘रामः’
भृगुणाby Bhṛgu
भृगुणा:
Karta (कर्ता/Agent in passive)
TypeNoun
Rootभृगु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (Instrumental), एकवचन
तथाso
तथा:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formअव्यय, अनुमोदन/प्रकार (adverb: ‘so/accordingly’)
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय, उद्धरणचिह्न
उक्त्वाhaving said
उक्त्वा:
Pūrvakāla (पूर्वकाल/Anterior action)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formक्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (gerund/absolutive): ‘having said’
प्रणम्यhaving bowed
प्रणम्य:
Pūrvakāla (पूर्वकाल)
TypeVerb
Rootप्र-नम् (धातु)
Formल्यप्-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (gerund): ‘having bowed’
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक अव्यय (conjunction)
रामःRāma
रामः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootराम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (Nominative), एकवचन
तेनby him
तेन:
Karta (कर्ता/Agent in passive)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (Instrumental), एकवचन; refers to Bhṛgu
अभ्यनुज्ञातःhaving been permitted
अभ्यनुज्ञातः:
Karta (कर्ता/Subject complement)
TypeAdjective
Rootअभि-अनु-ज्ञा (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त (PPP), पुंलिङ्ग, प्रथमा (Nominative), एकवचन; ‘having been permitted’
चकारmade / set (did)
चकार:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootकृ (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन
गमनेfor departure / for going
गमने:
Prayojana (प्रयोजन/Purpose)
TypeNoun
Rootगमन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (Locative), एकवचन; ‘in/for going’ (purpose/locative)
मनःmind, intention
मनः:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootमनस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (Accusative), एकवचन; object of चकार (idiom: मनः चकार)