Mantra 2

Sukta 140

व्रीहिमत्तं यवमत्तमथो माषमथो तिलम्। एष वां भागो निहितो रत्नधेयाय दन्तौ मा हिंसिष्टं पितरं मातरं च

vrī́himattaṃ yávamattaṃ átho mā́ṣam átho tílam | eṣá vā́ṃ bhā́go níhito ratnadhéyāya dantau mā́ hiṃsiṣṭaṃ pitáraṃ mātáraṃ ca ||

Rice-laden, barley-laden, and also beans, and also sesame—this is your portion here laid down for treasure’s bestowal. O ye two Teeth, harm not the father, harm not the mother also.

مُثْقَلٌ بالأرز، مُثْقَلٌ بالشعير، وكذلك بالبقول، وكذلك بالسمسم—هذا نصيبكما قد وُضِع هنا لأجل منحِ الكنوز. يا أيها السِّنّان، لا تُؤذِيا الأب، ولا تُؤذِيا الأمَّ أيضًا.

व्रीहिमत्तम्(share) richest in rice
व्रीहिमत्तम्:
Karma (उपादेय/प्रदत्त-भोग्यवस्तु) — ‘एषः भागः’ इत्यस्य विशेषणम्
TypeAdjective
Rootव्रीहि (प्रातिपदिक) + -मत् (तद्धित, ‘युक्त/सम्पन्न’)
यवमत्तम्richest in barley
यवमत्तम्:
Karma — ‘भागः’ इत्यस्य विशेषणम्
TypeAdjective
Rootयव (प्रातिपदिक) + -मत् (तद्धित)
अथोand also
अथो:
— (समुच्चय/अनुक्रम-निर्देशक)
TypeIndeclinable
Rootअथो (निपात) < अथ + उ
माषम्black gram (māṣa)
माषम्:
Karma — ‘भागः’ इत्यस्य अन्तर्भूत-भोग्यवस्तु
TypeNoun
Rootमाष (प्रातिपदिक)
अथोand also
अथो:
TypeIndeclinable
Rootअथो (निपात)
तिलम्sesame
तिलम्:
Karma — ‘भागः’ इत्यस्य अन्तर्भूत-भोग्यवस्तु
TypeNoun
Rootतिल (प्रातिपदिक)
एषःthis
एषः:
Kartā (निहितः इत्यस्य) / विषयः
TypePronoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
वाम्for you two / of you two
वाम्:
Sampradāna (लाभार्थ-द्विवचन) — ‘युवयोः (दन्तयोः) कृते’
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम)
भागःshare, portion
भागः:
Kartā (निहितः) / विषयः
TypeNoun
Rootभाग (प्रातिपदिक)
निहितःplaced, deposited
निहितः:
— (भागः इत्यस्य विधेय-विशेषणम्)
TypeVerb (past passive participle)
Rootनि-धा (धातु) → निहित (क्त-प्रत्यय, भूतकर्मणि/कर्मणि प्रयोगः)
रत्नधेयायfor treasure-keeping / for wealth
रत्नधेयाय:
Sampradāna/प्रयोजन (अर्थे चतुर्थी) — ‘रत्न-निधये/धन-स्थापनाय’
TypeNoun (purpose dative)
Rootरत्नधेय (प्रातिपदिक; रत्न + धेय ‘निधेय/धारणीय’)
दन्तौ(O) two teeth
दन्तौ:
Kartā (मा हिंसिष्टम् इत्यस्य) — सम्बोधनार्थे अपि (हे दन्तौ) भावः
TypeNoun
Rootदन्त (प्रातिपदिक)
माdo not
मा:
— (निषेध)
TypeIndeclinable
Rootमा (निषेध-अव्यय)
हिंसिष्टम्harm (you two)
हिंसिष्टम्:
क्रिया; कर्ता = दन्तौ
TypeVerb
Rootहिंस् (धातु) — लोट्, मध्यमपुरुष, द्विवचन
पितरम्father
पितरम्:
Karma (हिंसिष्टम् इत्यस्य) — हिंसनीयः
TypeNoun
Rootपितृ (प्रातिपदिक)
माdo not
मा:
TypeIndeclinable
Rootमा (निषेध-अव्यय)
मातरम्mother
मातरम्:
Karma (हिंसिष्टम् इत्यस्य) — हिंसनीया
TypeNoun
Rootमातृ (प्रातिपदिक)
and
:
— (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (समुच्चय-अव्यय)

Rishi: Atharvanic tradition (household seer not individually specified in many Anukramaṇī notices for such domestic charms)

Devata: Dantau (the two Teeth, personified); secondarily prosperity (ratna) as desired result

Chandas: Anuṣṭubh (predominant domestic charm meter)

{"primary_rasa":"shanta","secondary_rasa":"adbhuta","emotional_arc":"From pragmatic offering to gentle command; ends in protective tenderness toward parents and child.","listener_experience":"Caregivers feel soothed and empowered; the child’s transition is framed as auspicious rather than alarming.","intensity":3}