Mantra 2

Sukta 141

यदिन्द्रेण सरथं याथो अश्विना यद्वा वायुना भवथः समोकसा । यदादित्येभिरृभुभिः सजोषसा यद्वा विष्णोर्विक्रमणेषु तिष्ठथः

yád índreṇa saráthaṃ yāthó aśvinā yád vā́ vāyúnā bhávathaḥ samókasā | yádā́dityébhir ṛbhúbhiḥ sajóṣasā yád vā́ víṣṇor vikrámaṇeṣu tíṣṭhathaḥ

When, O Aśvins, ye ride with Indra on one car; or when with Vāyu ye abide as of one house; when with the Ādityas and the Rbhus ye are in concord; or when ye stand within the stride-places of Viṣṇu—

حينَ تركبانِ، يا أشفين (Aśvins)، مع إندرا على عربةٍ واحدة؛ أو حينَ تقيمانِ مع فايُو (Vāyu) كأنكما أهلُ بيتٍ واحد؛ وحينَ تكونانِ مع الآديتيّات (Ādityas) والرِّبهوات (Ṛbhus) على وفاقٍ واحد؛ أو حينَ تقفانِ في مواضعِ خُطى فيشنو (Viṣṇu)—

यत्when/that which
यत्:
सम्बन्ध/अन्वय (यत्-तत् सम्बन्ध)
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) / यद्-शब्द
इन्द्रेणwith Indra
इन्द्रेण:
सह/करण (सहचर्ये)
TypeNoun
Rootइन्द्र (प्रातिपदिक)
स-रथम्together in one chariot / with a chariot
स-रथम्:
विशेषण (गमनस्य प्रकारः)
TypeAdjective (compound)
Rootरथ (प्रातिपदिक); उपसर्ग/उपपद: स-
याथःyou two go
याथः:
क्रिया
TypeVerb
Rootया (धातु)
अश्विनाO Aśvins
अश्विना:
सम्बोधन
TypeNoun (dual vocative)
Rootअश्विन् (प्रातिपदिक)
यत्when/that which
यत्:
सम्बन्ध/अन्वय
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
वाor
वा:
समुच्चय/विकल्प
TypeIndeclinable
Rootवा (अव्यय)
वायुनाwith Vāyu
वायुना:
सह/करण (सहचर्ये)
TypeNoun
Rootवायु (प्रातिपदिक)
भवथःyou two are / become
भवथः:
क्रिया
TypeVerb
Rootभू (धातु)
सम्-ओकसौsharing the same dwelling/home
सम्-ओकसौ:
विशेषण (अश्विनोः)
TypeAdjective (compound)
Rootओकस् (प्रातिपदिक) + सम्- (उपसर्ग/उपपद)
यदाwhen
यदा:
कालाधिकरण
TypeIndeclinable
Rootयदा (अव्यय)
आदित्येभिःwith the Ādityas
आदित्येभिः:
सह/करण (सहचर्ये)
TypeNoun
Rootआदित्य (प्रातिपदिक)
ऋभुभिःwith the Ṛbhus
ऋभुभिः:
सह/करण (सहचर्ये)
TypeNoun
Rootऋभु (प्रातिपदिक)
स-जोषसाin concord / with shared delight
स-जोषसा:
भाव/प्रकार (करणवत्)
TypeAdjective (compound)
Rootजोषस् (प्रातिपदिक) + स-
यत्when/that which
यत्:
सम्बन्ध/अन्वय
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
वाor
वा:
समुच्चय/विकल्प
TypeIndeclinable
Rootवा (अव्यय)
विष्णोःof Viṣṇu
विष्णोः:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootविष्णु (प्रातिपदिक)
वि-क्रमणेषुin the strides/steps
वि-क्रमणेषु:
अधिकरण (स्थान/विषय)
TypeNoun
Rootक्रमण (प्रातिपदिक; √क्रम् ‘to stride’ से) + वि- (उपसर्ग)
तिष्ठथःyou two stand / abide
तिष्ठथः:
क्रिया
TypeVerb
Rootस्था (धातु) / तिष्ठ (वर्तमान-धातु)

Rishi: Kāṇva/Ṛgvedic provenance (Aśvin hymn material reused in AV 20)

Devata: Aśvinau (Nā́satyā-Dasrá), with associative mention of Indra, Vāyu, Ādityas, Rbhus, Viṣṇu

Chandas: Triṣṭubh (ṛgvedic-style)

{"primary_rasa":"adbhuta","secondary_rasa":"shanta","emotional_arc":"Wonder at divine mobility → reassurance through concord → spacious relief in Viṣṇu’s strides.","listener_experience":"Hopeful expectancy; feeling ‘help is on the way.’","intensity":6}