Mantra 24

Sukta 93

Sanskrit (Devanagari)

यो राजा चर्षणीनां याता रथेभिरध्रिगुः । विश्वासां तरुता पृतनानां ज्येष्ठो यो वृत्रहा गृणे

IAST Transliteration

yó rājā́ carṣaṇīnā́m yātā́ rathébhiḥ ádhriguḥ | víśvāsāṁ tarutā́ pṛ́tanānāṁ jyéṣṭho yó vṛtrahā́ gṛṇé ||

English Translation (Griffith/Whitney)

He who is King of the peoples, who fares with chariots, of unimpeded course; the Overcomer of all battles, the chief—he, the Slayer of Vṛtra, is hymned.

Translation

هو مَلِكُ الشُّعوب، السائرُ بالمَرْكبات، غيرُ مُعاقِ السَّيْر؛ قاهِرُ جَميعِ المَعارِك، الأوَّلُ والرَّئيس—هو قاتِلُ فِرِترا (Vṛtra)، يُتَغَنّى به.

Word by Word

• यः: who
• यः: सम्बन्ध/विशेष्य-निर्देश (यः = ‘who’ introducing relative clause)
• Type: Pronoun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• राजा: king
• राजा: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: राजन् (प्रातिपदिक)

• चर्षणीनाम्: of the peoples/men
• चर्षणीनाम्: सम्बन्ध (genitive: of …)
• Type: Noun
• Root: चर्षणि (प्रातिपदिक)

• याता: the goer; one who advances
• याता: कर्तृ (राजा इत्यस्य विशेषणम्)
• Type: Adjective (kṛdanta)
• Root: या (धातु) → यातृ/यात (कृदन्त-प्रातिपदिक; ‘goer/one who goes’)

• रथेभिः: with chariots
• रथेभिः: करण
• Type: Noun
• Root: रथ (प्रातिपदिक)

• अध्रिगुः: unfailing/unyielding (in onset)
• अध्रिगुः: कर्तृ (राजा इत्यस्य विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: अध्रिगु (प्रातिपदिक; बहुव्रीहिः/विशेषण-शब्दः)

• विश्वासाम्: of all
• विश्वासाम्: सम्बन्ध (genitive: of all …)
• Type: Adjective (pronominal)
• Root: विश्व (सर्व/समस्त) → विश्वा (प्रातिपदिक; ‘all’)

• तरुता: overcomer; conqueror
• तरुता: कर्तृ (राजा इत्यस्य विशेषणम्)
• Type: Noun/Adjective (kṛdanta)
• Root: तॄ (धातु ‘to cross/overcome’) → तरुतृ/तरुत (कृदन्त-प्रातिपदिक; ‘overcomer’)

• पृतनानाम्: of battles/armies
• पृतनानाम्: सम्बन्ध (genitive: of battles/hosts)
• Type: Noun
• Root: पृतना (प्रातिपदिक)

• ज्येष्ठः: the foremost; eldest
• ज्येष्ठः: कर्तृ (राजा इत्यस्य विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: ज्येष्ठ (प्रातिपदिक)

• यः: who
• यः: सम्बन्ध/विशेष्य-निर्देश (resumptive relative)
• Type: Pronoun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• वृत्रहा: Vṛtra-slayer; obstacle-slayer
• वृत्रहा: कर्तृ (राजा इत्यस्य विशेषणम्)
• Type: Noun/Adjective
• Root: वृत्रहन् (प्रातिपदिक; समासः वृत्र + हन् ‘slayer of Vṛtra/obstacle’)

• गृणे: I praise / I sing
• गृणे: क्रिया (वाक्यस्य)
• Type: Verb
• Root: गॄ (धातु ‘to sing/praise’)

Attribution

Rishi: Traditionally Indra-hymn seers as in RV parallels (AV 20 largely RV-derived); specific r̥ṣi follows the RV source-hymn attribution in critical apparatus.

Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh/Jagatī-type RV meter in AV 20 collections (as per RV source); verify per pada count in edition.

Mantra Rasa

{"primary_rasa":"vira","secondary_rasa":"shanta","emotional_arc":"Assertive proclamation settling into assured protection.","listener_experience":"Confidence, steadiness, communal courage.","intensity":7}