Sutra 19

Devanagari script

पञ्चरात्रिकं तनुरागं षड्रात्रिकं नीलं पुष्पलाक्षामञ्जिष्ठारक्तं गुरुपरिकर्म यत्नोपचार्यं जात्यं वासः सप्तरात्रिकम् ॥ कZ_०४.१.१९ ॥

Transliteration

pañcarātrikaṃ tanurāgaṃ ṣaḍrātrikaṃ nīlaṃ puṣpalākṣāmañjiṣṭhāraktaṃ guruparikarma yatnopacāryaṃ jātyaṃ vāsaḥ saptarātrikam

Translation

تُستكمل الصباغة الخفيفة في خمس ليالٍ؛ وصباغة النِّيل (الإنديغو) في ست ليالٍ. أمّا الصباغة بأصباغ الزهور واللَّكّ والأحمر المستخرج من الفُوّة—وهي عملية ثقيلة تتطلب معالجة دقيقة—وكذلك القماش من الصنف الرفيع، فتُستكمل في سبع ليالٍ.

Word by Word

• पञ्चरात्रिकम्: lasting for five nights (a five-night process/period)
• Type: Adjective
• Root: पञ्च + रात्रि
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; ‘पञ्चरात्र-सम्बन्धि/पञ्चरात्र-पर्यन्तम्’ इत्यर्थे विशेषणम्

• तनु: thin, light (in shade)
• Type: Adjective
• Root: तनु
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; ‘रागम्’ इति पदस्य विशेषणम्

• रागम्: dyeing; colour; dye
• Type: Noun
• Root: रञ्ज् (राग)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया एकवचनम्; कर्म/वस्तुनिर्देशः

• षड्रात्रिकम्: lasting for six nights
• Type: Adjective
• Root: षट् + रात्रि
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; ‘नीलम्’ इति पदस्य विशेषणम्

• नीलम्: indigo; blue dye
• Type: Noun/Adjective
• Root: नील
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; रञ्जकद्रव्य/वर्णविशेषः

• पुष्पलाक्षामञ्जिष्ठारक्तम्: red (produced) with flower-dye, lac, and madder
• Type: Adjective
• Root: पुष्प + लाक्षा + मञ्जिष्ठा + रक्त
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; ‘गुरुपरिकर्म’ इत्यस्य विशेषणम्; ‘पुष्प-लाक्षा-मञ्जिष्ठा-रक्त’ इति रञ्जनद्रव्यैः/वर्णैः रक्तम्

• गुरु: heavy; strong; deep (in effect)
• Type: Adjective
• Root: गुरु
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; ‘परिकर्म’ इत्यस्य विशेषणम्

• परिकर्म: processing; finishing treatment
• Type: Noun
• Root: कृ (कर्मन्) उपसर्गः परि-
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; प्रक्रिया/संस्कारः

• यत्नोपचार्यम्: to be carried out with care and effort
• Type: Adjective
• Root: यत्न + उपचार्य (उप + चर्)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; ‘परिकर्म’ इत्यस्य विशेषणम्; ‘यत्नेन उपचार्यं’ = प्रयत्नपूर्वकं सेवनीयम्/सम्पादनीयम्

• जात्यम्: fine; of superior kind
• Type: Adjective
• Root: जात्य
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; ‘वासः’ इत्यस्य विशेषणम्

• वासः: cloth; garment
• Type: Noun
• Root: वस् (वासस्)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; वस्त्रवाचकः

• सप्तरात्रिकम्: lasting for seven nights
• Type: Adjective
• Root: सप्त + रात्रि
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; ‘वासः’ इत्यस्य विशेषणम् (कालमाननिर्देशः)

Entities Mentioned

• dyeing artisans
• cloth (vāsaḥ)
• indigo (nīla)
• lac (lākṣā)
• madder (mañjiṣṭhā)

More Details

FAQs

What is the administrative purpose of specifying nights/days for dyeing?

To create enforceable service standards—so delays, fraud, or under-processing can be detected and penalized, and wages/liability can be computed against a known benchmark.